अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो श्लोक सम्पूर्ण वैदिक दर्शन र श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वोच्च दार्शनिक जग हो। भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ दुईवटा शब्दहरूमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको रहस्य समेटिदिनुभएको छ: १. 'असत्' (Unreal / Transient): जुन वस्तुको रूप निरन्तर बदलिन्छ, जो उत्पत्ति हुन्छ र नष्ट हुन्छ, जसको कुनै स्थायी सत्ता छैन— त्यो 'असत्' हो। हाम्रो यो भौतिक शरीर, रूप, यौवन, परिस्थिति, सुख र दुःख— यी सबै 'असत्' हुन् किनभने यिनीहरू हिजो थिएनन् र भोलि रहने छैनन्। २. 'सत्' (Real / Eternal): जुन तत्व कहिल्यै बदलिँदैन, जो हिजो पनि थियो, आज पनि छ र भोलि पनि रहिरहनेछ— त्यो 'सत्' (आत्मा वा परब्रह्म) हो। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— "सत्यको कहिल्यै अभाव हुँदैन!" 'तत्त्वदर्शिभिः': जसले जीवनको गहिरो साधना गरेर सत्य र असत्यलाई पानी र दूध छुट्याएझैं छुट्याएका छन्, ती तत्वदर्शीहरूले यो रहस्य जानेका छन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ— "अर्जुन! तिमी जसका लागि रोइरहेका छौ, त्यो शरीर त असत् हो, त्यसको विनाश अवश्यम्भावी छ। र भीष्म-द्रोणभित्र रहेको आत्मा सत् हो, जसलाई कसैले मार्न सक्दैन। जब असत्य बाँच्नै सक्दैन र सत्य मर्नै सक्दैन भने, शोक केका लागि गर्ने?"

हाम्रो दैनिक जीवनको ९० प्रतिशत तनाव र मानसिक पीडाको मूल कारण के हो भने— हामी 'असत्' (अस्थायी कुराहरू) लाई 'सत्' (स्थायी) सम्झिएर जबर्जस्ती समात्न खोज्छौं। हामी सोच्छौं कि हाम्रो पद, हाम्रो धन, हाम्रा सम्बन्धहरू, हाम्रो सुन्दरता र हाम्रो परिस्थिति सधैं एउटै रहनुपर्छ। जब ती अस्थायी कुराहरू बदलिन्छन् वा छुट्छन्, हाम्रो मुटु फुट्छ। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: जीवनमा जे जे आउँछ र जान्छ— त्यो तपाईंको विचार हो, भावना हो, नाफा वा घाटा हो, प्रशंसा वा गाली हो। ती सबै बादल जस्ता 'असत्' हुन्। तर ती सबैलाई देख्ने तपाईंको भित्री साक्षी चेतना (सत्) कहिल्यै मर्दैन। जब तपाईं परिवर्तनशील बाहिरी संसारमा होइन, आफ्नो भित्री अविनाशी सत्य (आत्मा) मा विश्राम लिन सिक्नुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि घाटा वा वियोगले तपाईंलाई दुःखी बनाउन सक्दैन।