अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। किवदन्तीह सत्येयं या मतिः सा गतिर्भवेत्॥ ११ ॥
नेपाली भावार्थ
जसले आफूलाई मुक्त मान्दछ, ऊ निश्चय नै मुक्त हुन्छ; र जसले आफूलाई बाँधिएको ठान्दछ, ऊ बाँधिएकै रहन्छ। यो लोक-उक्ति यहाँ पूर्णतः सत्य छ कि— 'जस्तो मानिसको मति (सोच) हुन्छ, उस्तै नै उसको गति (अवस्था) हुन्छ।'
“One who considers oneself free is truly free, and one who considers oneself bound remains bound. The proverb is indeed true: 'As one thinks, so one becomes.'”
बन्धन वा मुक्ति बाहिरी परिस्थितिले होइन, तिम्रो आफ्नै गहिरो सोच र मान्यताले निर्धारण गर्छ; आफूलाई पापी र दुःखी ठान्न छोड, तिमी अहिल्यै मुक्त छौ।
१. 'या मतिः सा गतिर्भवेत्' - सोच नै अवस्था हो
हाम्रो पूर्वीय दर्शनको यो अत्यन्त लोकप्रिय र शाश्वत भनाइ हो: "जस्तो मति, त्यस्तै गति।"
- आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आज यही कुरालाई 'Law of Belief' वा 'Self-fulfilling Prophecy' भन्छ।
- तिमीले आफूलाई जे मान्छौ, तिम्रो सम्पूर्ण जीवन त्यस्तै बन्न पुग्छ।
- यदि कुनै सिंहको छाउराले भेडाको बथानमा हुर्किएर आफूलाई "म कमजोर भेडा हुँ" भनेर सोच्यो भने, ऊ घाँस खान्छ र ब्वाँसो देख्दा भाग्छ। जबसम्म उसले आफूलाई सिंह मान्दैन, ऊ भेडा जस्तै डराउँछ। तर जब उसले पानीमा आफ्नो अनुहार हेरेर "म त सिंह पो रहेछु!" भनी जान्दछ, तत्क्षण उसको भेडा-भाव हराउँछ र ऊ गर्जन थाल्छ।
२. मुक्ताभिमानी र बद्धाभिमानीको भेद
अष्टावक्र दुई प्रकारका मानिसहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:
- बद्धाभिमानी: जो दिनरात भन्छ— "म त पापी हुँ, म संसारी हुँ, म अशक्त छु, म जन्म-मरणको चक्रमा फसेको छु, मलाई कहिले मुक्ति मिल्ला?"
यस्तो मानिसले जतिसुकै पूजापाठ वा जप गरे पनि उसको भित्री मान्यता नै 'बन्धन' को भएको हुनाले ऊ सधैँ बाँधिएकै रहन्छ। - मुक्ताभिमानी: जो गुरुको वचनमा विश्वास गरेर भन्छ— "मेरो आत्मा नित्य, शुद्ध र सधैँ मुक्त छ। म कहिल्यै बाँधिएकै छैन!"
यस्तो दृढ निश्चयी साधक क्षणभरमै मुक्तिको आनन्दमा प्रवेश गर्छ।
३. के यो केवल कल्पना वा अहंकार हो?
धेरैलाई शङ्का लाग्न सक्छ: "आफूलाई मुक्त मान्दैमा मानिस कसरी मुक्त हुन्छ?"
अष्टावक्रको उत्तर छ:
- तिम्रो बन्धन नै एउटा काल्पनिक भ्रम थियो!
- यदि तिमी फलामे साङ्लोले बाँधिएका हुन्थ्यौ भने केवल 'म मुक्त छु' सोचेर छुट्न सकिँदैनथ्यो, हतियारले काट्नुपर्थ्यो।
- तर तिम्रो बन्धन कुनै फलामको होइन, केवल मनको अज्ञान हो।
- अज्ञानलाई केवल 'सही ज्ञान' ले मात्र हटाउन सकिन्छ। जब तिमीले आफूलाई अज्ञानबाट मुक्त जान्दछौ, बन्धनको अस्तित्व नै समाप्त हुन्छ।
मनन योग्य विचार:
"तिमीले आफूलाई जे नाम दियौ, तिमी त्यही भयौ। अब आफूलाई कमजोर, पापी वा दुःखी भन्न छोडिदेऊ; तिमी परमात्माको अमर ज्योति हौ, यो सत्यलाई आजैबाट स्वीकार गर।"