अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिदक्रियः। असङ्गो निःस्पृहः शान्तो भ्रमात् संसारवानिव॥ १२ ॥
नेपाली भावार्थ
आत्मा साक्षी, सर्वव्यापी (विभु), परिपूर्ण, एक (अद्वितीय), नित्यमुक्त, ज्ञानस्वरूप (चित्), कर्मरहित (अक्रिय), असङ्ग, इच्छारहित र परम शान्त छ— तर अज्ञानरूपी भ्रमका कारण मात्र यो संसारी (बन्धनमा परेको) जस्तो प्रतीत भइरहेको छ।
“The Self is the witness, all-pervading, perfect, one, free, consciousness, actionless, unattached, desireless, and tranquil. Only through delusion does it appear as if involved in the world.”
आत्मा कहिल्यै संसारी बनेकै छैन; जसरी बादलले सूर्यलाई ढाकेको भान भए पनि सूर्य सधैँ चम्किरहेको हुन्छ, त्यसैगरी आत्मा सधैँ शान्त र पूर्ण छ।
१. आत्माका दश महा-लक्षणहरू
यो श्लोकमा अष्टावक्रले आत्माको स्वरूपलाई १० वटा दिव्य शब्दहरू मा सूत्रबद्ध गरिदिनुभएको छ। यी शब्दहरू केवल पढ्नका लागि होइनन्, आफ्नो हृदयमा मनन गर्नका लागि हुन्:
- साक्षी (Witness): तिमी जीवनका सबै घटना, सुख र दुःखलाई केवल हेर्ने द्रष्टा हौ।
- विभुः (All-pervading): तिमी शरीरको सानो कोठामा सीमित छैनौ, आकाश जस्तै सर्वत्र व्याप्त छौ।
- पूर्णः (Complete / Perfect): तिमीमा केही कुराको कमी छैन। तिमीलाई केही पाएर पूर्ण हुनु छैन; तिमी आफैँमा परिपूर्ण छौ।
- एकः (One): आत्मा दुई छैन, केवल एक अद्वितीय सत्ता छ।
- मुक्तः (Free): तिमी कुनै बन्धनमा छैनौ, जन्मजात मुक्त छौ।
- चित् (Consciousness): तिमी कुनै जड माटो वा हाड-छाला होइनौ, विशुद्ध ज्ञानस्वरूप हौ।
- अक्रियः (Actionless): आत्मा कुनै कर्म गर्दैन; कर्महरू प्रकृतिका त्रिगुणले गर्छन्, आत्मा स्थिर रहन्छ।
- असङ्गः (Unattached): तिमीलाई कुनै फोहोर वा दागले छुन सक्दैन।
- निःस्पृहः (Desireless): जो पूर्ण छ, उसलाई कुनै इच्छा हुँदैन।
- शान्तः (Tranquil): जहाँ कुनै द्वन्द्व छैन, त्यहाँ अनन्त मौन र परम शान्ति छ।
२. 'भ्रमात् संसारवान् इव' - संसारी जस्तो मात्र देखिएको हो
यदि आत्मा यति महान् र मुक्त छ भने हामी आफूलाई यति दुःखी किन अनुभव गर्छौँ?
अष्टावक्रले यसको उत्तर एउटै शब्दमा दिनुहुन्छ: 'भ्रमात्' (केवल भ्रमका कारण!) र 'इव' (जस्तो मात्र!)
- जसरी सिनेमाको पर्दामा आगलागीको दृश्य देखिँदा पर्दा जल्छ जस्तो लाग्छ, तर पर्दा एक रत्ति पनि तातो भएको हुँदैन।
- पानीको दृश्य देखिँदा पर्दा भिज्छ जस्तो लाग्छ, तर पर्दा सुक्खै रहन्छ।
- त्यसैगरी यो संसारको सुख-दुःख, जन्म-मृत्यु तिम्रो चेतनामा केवल एउटा चलचित्र जस्तै नाचिरहेको छ।
- भ्रमवश तिमीले सोच्यौ कि म जलिरहेको छु वा म मर्दैछु। तर सत्य के हो भने तिम्रो वास्तविक स्वरूपलाई संसारको कुनै घटनाले रत्तीभर पनि छुन सकेको छैन!
मनन योग्य विचार:
"तिमी रोगी भएँ भन्छौ, तर रोग शरीरमा छ; तिमी दुःखी भएँ भन्छौ, तर दुःख मनमा छ। यी दुवैलाई जान्ने तिमी सधैँ निरोगी, आनन्दमय र पूर्ण छौ। आफ्नो साक्षी स्वरूपलाई सम्झ।"