राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्न र अष्टावक्रको प्रत्यक्ष साक्षीबोध
King Janaka's Three Questions & The Direct Instruction on Self-Realization
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीता सनातन दर्शनको सबैभन्दा क्रान्तिकारी, प्रत्यक्ष र सम्झौताहीन अद्वैत ग्रन्थ हो। यो कुनै कर्मकाण्ड, उपासना, मन्त्र-तन्त्र वा लामो अभ्यासको मार्ग होइन; यो त 'तत्क्षण' आत्म-साक्षात्कारको उद्घोष हो।
यस ग्रन्थको पृष्ठभूमि मिथिलाका राजर्षि विदेह जनकको राजदरबारसँग जोडिन्छ। महर्षि कहोडका पुत्र अष्टावक्र गर्भमै छँदा वेदपाठ गरिरहेका आफ्ना पिताको अशुद्ध उच्चारण सुनेर आमाको गर्भबाटै बोलेका थिए। क्रुद्ध भएका पिताले उनलाई आठ ठाउँबाट कुप्रिएको (अष्टावक्र) हुने श्राप दिए। पछि राजा जनकको सभामा शास्त्रार्थ गर्दा राज-पण्डित वन्दिनसँग हारेर कहोड जल-समाधिमा डुबाइएका थिए।
जब अष्टावक्र केवल १२ वर्षका बालक थिए, उनी आफ्ना पितालाई मुक्त गराउन मिथिला दरबार पुगे। बालकको आठ ठाउँबाट बाँगो-टिङ्गो शरीर देखेर राजसभाका विद्वान् र पण्डितहरू हाँस्न थाले। तब अष्टावक्र झन् चर्को स्वरमा हाँसे। राजा जनकले आश्चर्यचकित भएर सोधे— "हे बालक! यी विद्वान्हरू तिम्रो रूप देखेर हाँसे, तर तिमी किन हाँस्यौ?"
अष्टावक्रले गर्जंदै जवाफ दिए: "हे राजन्! मैले सोचेको थिएँ कि म ब्रह्मज्ञानीहरूको सभामा आएको हुँला, तर यहाँ त मैले चर्मकार (छालाको जाँच गर्ने चमार) हरूको सभा मात्र भेट्टाएँ! यिनीहरू भित्रको शुद्ध आत्मा देख्न सक्दैनन्, केवल शरीरको छाला मात्र हेर्छन्।"
त्यसपछि भएको गम्भीर शास्त्रार्थमा बालक अष्टावक्रले वन्दिनलाई पराजित गरे र आफ्ना पितालाई मुक्त गराए। राजा जनकले चर्म-चक्षु त्यागेर दिव्य-ज्ञानको तृष्णाले अष्टावक्रका पाउमा आफ्नो सम्पूर्ण राजमुकुट र अहंकार अर्पण गरे। त्यसपछि राजसभामा शान्ति छायो र राजा जनकले मानव जीवनका सबैभन्दा अन्तिम तीन प्रश्नहरू गुरु अष्टावक्रको अगाडि राखे।
विशाल मिथिला साम्राज्यका चक्रवर्ती सम्राट जनक आफ्नो सम्पूर्ण ऐश्वर्य, सेना, धन-सम्पत्ति र मान-सम्मानको बीचमा पनि भित्रबाट अतृप्त थिए। बाहिरी संसारका कुनै पनि भोगले आत्माको भोक मेटाउन सक्दैन भन्ने कटु सत्य उनले प्रत्यक्ष देखिसकेका थिए।
जब ब्रह्मज्ञानी महर्षि अष्टावक्रको सान्निध्य प्राप्त भयो, राजा जनकले कुनै राजसी औपचारिकता नराखी, बालक समान निष्कपट भावले दुवै हात जोडेर शिर झुकाए। उनले राज्य, विजय वा स्वर्गको कामना गरेनन्। उनले मानव अस्तित्वका तीन आधारभूत रहस्यहरू सोधे:
१. "कथं ज्ञानमवाप्नोति?" (हे गुरुदेव! आत्मज्ञान कसरी प्राप्त हुन्छ?)
२. "कथं मुक्तिर्भविष्यति?" (यो जन्म-मरण र दुःखको बन्धनबाट मुक्ति कसरी सम्भव हुन्छ?)
३. "वैराग्यं च कथं प्राप्तम्?" (क्षणिक सांसारिक विषय-भोगहरूबाट सच्चा वैराग्य कसरी प्राप्त हुन्छ?)
जनकले अष्टावक्रलाई 'प्रभो' (हे स्वामी/हे समर्थ गुरु!) भनेर सम्बोधन गरे। संसार जित्ने राजा जब सत्यको सामुन्ने आउँछ, तब ऊ केवल एक याचक र सच्चा मुमुक्षु बन्दछ। जनकको यही निष्कपट जिज्ञासा अध्यात्मको पहिलो जग थियो।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
कथं ज्ञानमवाप्नोति कथं मुक्तिर्भविष्यति। वैराग्यं च कथं प्राप्तमेतद् ब्रूहि मम प्रभो॥
“हे प्रभो! ज्ञान कसरी प्राप्त हुन्छ? मुक्ति कसरी सम्भव हुन्छ? र वैराग्य कसरी पाइन्छ? मलाई कृपापूर्वक बताइदिनुहोस्।”
अष्टावक्रको पहिलो मन्त्र : विषयलाई विष र गुणलाई अमृत सम्झ
राजा जनकको गम्भीर प्रश्न सुनेर महर्षि अष्टावक्रले कुनै लामो भूमिका बाँधेनन्। उनले सिधै बन्धनको जरामा प्रहार गरे। अष्टावक्रले जनकलाई 'तात' (हे प्यारा सन्तान!) भनी सम्बोधन गर्दै परम प्रेम र करुणाका साथ पहिलो उपदेश दिनुभयो।
"हे तात! यदि तिमी वास्तवमै मुक्ति चाहन्छौ भने, इन्द्रियका विषय-भोगहरू (रूप, रस, गन्ध, स्पर्श र शब्द) लाई विष (हलाहल) सरह घातक सम्झेर तुरुन्तै त्यागिदेऊ। र क्षमाशीलता, सरलता (आर्जव), दया, सन्तोष तथा सत्यलाई अमृत झैं निरन्तर सेवन गर।"
यहाँ अष्टावक्रले प्रष्ट पार्नुभयो कि जबसम्म मन बाहिरी इन्द्रिय-सुखको दलदलमा फँसिरहन्छ, तबसम्म चेतना अन्तर्मुखी हुन सक्दैन। विषयहरूले मानिसलाई क्षणिक सुख दिए जस्तो गरेर अन्ततः जन्म-जन्मान्तरको दुःखको खाडलमा धकेल्छन्। त्यसैले तिनलाई विष झैं छोड्नु नै मुक्तिको पहिलो पूर्वसर्त हो।
विषय-त्यागको आधारभूमि तयार गरेपछि अष्टावक्रले सिधै आत्म-तत्त्वको साक्षात्कार गराउनुभयो। संसारका अधिकांश दर्शनहरूले शरीरलाई सुधार्ने वा ध्यानको लामो अभ्यास गर्ने कुरा गर्छन्, तर अष्टावक्रले जनकलाई सिधै उनको वास्तविक पहिचान देखाइदिनुभयो:
"हे जनक! तिमी न पृथ्वी हौ, न जल हौ, न अग्नि हौ, न वायु हौ, र न आकाश नै हौ। तिमी यी पञ्चतत्त्वले बनेको हाड-छालाको पुतला होइनौ। तिमी त यी पाँचै तत्त्वलाई जान्ने र देख्ने 'साक्षी' चैतन्य हौ! मुक्त हुनका लागि तिमीले कुनै नयाँ जन्म लिनु पर्दैन, कुनै पहाडको गुफामा जानु पर्दैन।"
त्यसपछि चौथो श्लोकमा अष्टावक्रले अध्यात्म इतिहासकै सबैभन्दा साहसी सूत्र दिनुभयो:
"यदि तिमीले अहिले, यसै क्षण आफूलाई यस हाडछालाको शरीरबाट अलग सम्झेर केवल विशुद्ध चेतनामा विश्राम गर्यौ भने, तिमी अहिल्यै, यसै क्षण सुखी, परम शान्त र समस्त बन्धनहरूबाट मुक्त हुनेछौ!"
मुक्ति कुनै भविष्यको घटना होइन; मुक्ति त वर्तमानको 'बोध' हो। शरीर र चेतनाबीचको तादात्म्य (गाँठो) टुट्नु नै मोक्ष हो।
राजा जनक क्षत्रिय थिए, राजा थिए, गृहस्थ आश्रममा थिए। उनको मनमा संस्कारगत पहिचानहरू थिए। अष्टावक्रले ती सबै सामाजिक र धार्मिक आवरणहरूलाई एकै झट्कामा च्यातिदिनुभयो:
"हे राजन्! तिमी न ब्राह्मण हौ, न क्षत्रिय, न वैश्य, न शूद्र। तिमी न ब्रह्मचारी हौ, न गृहस्थ, न वानप्रस्थ, न संन्यासी। तिमी कुनै पनि चर्मचक्षु वा इन्द्रियको विषय होइनौ। तिमी त सम्पूर्ण सम्बन्धहरूबाट अलग (असङ्ग), निराकार, र यस सम्पूर्ण जगतका एक मात्र साक्षी हौ। त्यसैले आफ्नै स्वरूपलाई जानेर सुखी होऊ।"
छैटौं श्लोकमा अष्टावक्रले अर्को गहन रहस्य खोल्नुभयो:
"धर्म र अधर्म, सुख र दुःख— यी सबै मनका धर्म हुन्, तिम्रा होइनन्! हे सर्वव्यापी आत्मा! तिमी न केही गर्ने 'कर्ता' हौ, न केही भोग्ने 'भोक्ता'। तिमी त सदा-सर्वदा मुक्त नै छौ।"
पाप र पुण्य, सुख र दुःख शरीर र मनको तहमा घट्छन्। जो आकाशमा बादल मडारिन्छ, त्यसले आकाशलाई छुन सक्दैन; त्यसरी नै मनका सुख-दुःखले साक्षी आत्मालाई कहिल्यै छुन सक्दैनन्।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो। न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा॥
“धर्म-अधर्म, सुख-दुःख मनका धर्म हुन्, तिम्रा होइनन्। तिमी न कर्ता हौ, न भोक्ता। तिमी त सधैं मुक्त नै छौ।”
एक मात्र बन्धन : 'म कर्ता हुँ' भन्ने कालो सर्पको विष
यदि आत्मा सदा मुक्त छ भने मानिस किन बन्धन र रोदनमा बाँचिरहेको छ त? सातौं र आठौं श्लोकमा अष्टावक्रले बन्धनको एकमात्र मूल कारण देखाइदिनुभयो:
"तिमी यस सम्पूर्ण विश्वका एक मात्र द्रष्टा हौ। तिमी वास्तवमा सधैं मुक्त नै छौ। तर तिम्रो एउटै मात्र बन्धन छ— तिमी द्रष्टा (साक्षी) भएर पनि अरूलाई हेर्छौ र आफूलाई कर्ता सम्झन्छौ!"
आठौं श्लोकमा अष्टावक्रले एउटा भयानक रूपक प्रयोग गर्नुभयो:
"'म कर्ता हुँ' (मैले यो गरेँ, मैले त्यो गरेँ, यो मेरो हो) भन्ने कालो विषालु महासर्पले तिमीलाई डसेको छ! तिम्रो चेतना त्यही अहङ्काररूपी विषले नीलो भएको छ। अब ढिला नगरी 'म अकर्ता हुँ' (म केही गर्दिनँ, म केवल साक्षी हुँ) भन्ने दृढ विश्वासको अमृत पान गर र परमानन्दमा मग्न होऊ!"
जसरी निदाएको मानिसले सपनामा आफूलाई बाघले लखेटेको देखेर डराउँछ, तर ब्युँझनासाथ बाघ कहिल्यै थिएन भन्ने थाहा पाउँछ; त्यसरी नै 'म कर्ता हुँ' भन्ने भ्रम मेटिनासाथ जन्म-मरणको भय समाप्त हुन्छ।
अष्टावक्रले राजा जनकको हृदयमा ज्ञानको ज्वाला दन्काइदिनुभयो:
"हे जनक! 'म एक मात्र विशुद्ध बोधस्वरूप हुँ' भन्ने निश्चयरूपी अग्नि प्रज्वलित गर, र त्यसैले अनादिकालदेखि जम्मा भएको अज्ञानरूपी गहन वनलाई भष्म पारिदेऊ। अनि सबै शोकबाट मुक्त भएर सुखी बन।"
दशौं श्लोकमा वेदान्तको प्रसिद्ध 'रज्जु-सर्प न्याय' (डोरीमा सर्पको भ्रम) प्रस्तुत गर्दै भन्नुभयो:
"जहाँ यो सम्पूर्ण संसार कल्पित भएर नाचिरहेको छ— जसरी साँझको धमिलो उज्यालोमा डोरीलाई सर्प ठानेर मानिस काँप्छ, तर बत्ती बालेर हेर्दा त्यहाँ सर्प कहिल्यै थिएन, केवल डोरी मात्र थियो— त्यसरी नै यो संसार जहाँ भासिएको छ, त्यो परमानन्द, विशुद्ध बोधस्वरूप आत्मा तिमी नै हौ!"
एघारौं श्लोकमा अष्टावक्रले मनोविज्ञानको सार्वभौम सत्य उद्घोष गर्नुभयो:
"मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। विचित्रैषा महामाया यद्बुद्धिस्तेन निश्चयः॥"
अर्थात्, जसले आफूलाई मुक्त मान्छ, ऊ मुक्त नै हुन्छ; र जसले आफूलाई पापी, बद्ध र कमजोर मान्छ, ऊ बद्ध नै रहन्छ। संसारमा यो उखान सत्य छ— 'जस्तो मति, त्यस्तै गति'। यदि तिमी आफूलाई आत्मा जान्दछौ भने तिमी मुक्त छौ; यदि देह मान्दछौ भने तिमी बन्दी हौ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। विचित्रैषा महामाया यद्बुद्धिस्तेन निश्चयः॥
“जो आफूलाई मुक्त मान्छ, ऊ मुक्त नै छ; जो आफूलाई बद्ध मान्छ, ऊ बद्ध नै रहन्छ। जस्तो निश्चय हुन्छ, मानिस त्यस्तै बन्दछ।”
अष्टावक्रले आत्माको नौवटा अलौकिक लक्षणहरू एकै श्लोकमा प्रष्ट पार्नुभयो:
"आत्मा साक्षी हो, सर्वव्यापी (विभु) हो, पूर्ण हो, अद्वितीय (एक) हो, नित्य मुक्त हो, विशुद्ध चेतना हो, अक्रिय (कर्मरहित) हो, असङ्ग हो, इच्छारहित हो र शान्त हो। अज्ञानको भ्रमले गर्दा मात्र यो संसारमा अल्झिएको जस्तो देखिन्छ।"
तेह्रौं श्लोकमा अष्टावक्रले चेताउनी दिनुभयो:
"हे जनक! आफूलाई कूटस्थ (सधैं स्थिर, अपरिवर्तनीय), विशुद्ध बोध र अद्वैत आत्माका रूपमा अनुभव गर। र 'म सानो जीव हुँ, संसारी हुँ' भन्ने बाहिरी भ्रमलाई सधैंका लागि फ्याँकिदेऊ।"
चौधौं श्लोकमा गुरुले प्रेमपूर्वक भन्नुभयो:
"हे पुत्र! तिमी 'म शरीर हुँ' भन्ने देहाभिमानको साङ्लोले धेरै लामो समयदेखि बाँधिएर छटपटाइरहेका छौ। अब ढिला नगर— 'म बोधस्वरूप हुँ' भन्ने ज्ञानको धारिलो तरबारले त्यो साङ्लोलाई एकै प्रहारमा काटिदेऊ र सदाका लागि सुखी होऊ!"
अध्याय १ को अन्तिम भागमा अष्टावक्रले आध्यात्मिक जगतलाई नै चकित पार्ने सबैभन्दा क्रान्तिकारी रहस्य खोल्नुभयो। पन्ध्रौं श्लोकमा उहाँले भन्नुभयो:
"हे जनक! तिमी असङ्ग छौ, निष्क्रिय छौ, स्वयम्-प्रकाशित छौ र निष्कलंक छौ। तिम्रो एउटै मात्र बन्धन बाँकी छ— तिमी समाधि लगाएर, ध्यान गरेर केही नयाँ प्राप्त गर्न खोज्छौ!"
अष्टावक्रको भनाइको मर्म यो हो कि आत्मा कुनै ध्यान गरेर बन्ने वस्तु होइन; आत्मा त तिम्रो नित्य स्वरूप हो। तिमी जे हौ, त्यसलाई प्राप्त गर्न कुन अभ्यास चाहिन्छ? केवल भ्रम त्याग्नु नै पर्याप्त छ।
सोह्रौं र सत्रौं श्लोकमा विश्वरूप आत्माको महिमा गाउँदै भन्नुभयो:
"यो सम्पूर्ण विश्व तिमीद्वारा नै व्याप्त छ, तिमीमै उनिएको छ। तिमी शुद्ध चैतन्य हौ, त्यसैले क्षुद्र मन नबनाऊ। तिमी अपेक्षारहित, निर्विकार, परिपूर्ण र शान्त छौ। केवल आफ्नो चैतन्य स्वरूपमा निष्ठा राख।"
अठारौं श्लोकमा अष्टावक्रले सत्य र असत्यको लक्ष्मणरेखा कोरिदिनुभयो:
"साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलम्..." अर्थात्, जे जति रूपवान् (साकार) छ, त्यो सबै मिथ्या, परिवर्तनशील र नश्वर हो। तर जो निराकार छ, त्यो मात्र निश्चल, अमर र सत्य हो। यो तत्त्व बुझेपछि फेरि संसारको दुःखमा फँस्नु पर्दैन।
अन्त्यमा उन्नाइसौं र बीसौं श्लोकमा दुई सुन्दर दृष्टान्त दिइयो:
१. **दर्पणको दृष्टान्त**: जसरी ऐनाको भित्र देखिने प्रतिबिम्बको भित्र र बाहिर ऐना नै व्याप्त हुन्छ, त्यसरी नै यस शरीरको भित्र र बाहिर एकमात्र आत्मा व्याप्त छ।
२. **घटाकाशको दृष्टान्त**: जसरी माटोको घैंटो (घट) भित्र र बाहिर एउटै अखण्ड महाआकाश भरिएको हुन्छ, घैंटो फुट्दा आकाश फुट्दैन; त्यसरी नै सम्पूर्ण प्राणी, देह र पदार्थहरूमा नित्य, निरन्तर, निर्विकल्प परब्रह्म परमात्मा व्याप्त छ।
“जसरी घैंटोको भित्र र बाहिर एउटै महाआकाश व्याप्त छ, त्यसरी नै सम्पूर्ण प्राणीहरूमा नित्य र निरन्तर ब्रह्म व्याप्त छ।”
अध्याय 1 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको पहिलो अध्याय आध्यात्मिक इतिहासको एक अतुलनीय क्रान्ति हो। यसले कुनै साधना, हठयोग, वा वर्षौंसम्मको तपस्याको प्रतीक्षा नगरी, 'तत्क्षण' आत्म-साक्षात्कारको ढोका खोलिदिन्छ।
यस अध्यायको मूल शिक्षा यो हो:
१. **हामी शरीर होइनौं**: हामी पञ्चतत्त्वले बनेको देह होइनौं, न मनका सुख-दुःख नै हाम्रा हुन्। हामी ती सबैका साक्षी, शुद्ध चैतन्य आत्मा हौं।
२. **बन्धन अज्ञानमा छ**: बन्धन कुनै बाहिरी साङ्लो होइन; 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहङ्कार नै एक मात्र बन्धन हो।
३. **मुक्ति अहिले र यहिँ छ**: जब मानिसले शरीरसँगको तादात्म्य त्यागेर आफूलाई साक्षी आत्माको रूपमा अनुभव गर्छ, ऊ यसै क्षण, जीवित छँदै पूर्ण मुक्त हुन्छ।
महर्षि अष्टावक्रको यस सिंहनादले राजा जनकको चेतनामा युगौंदेखि सुतिरहेको बोधलाई बिउँझाइदियो। यसै उपदेशको परिणाम स्वरूप अध्याय २ मा राजा जनकको आत्म-विस्मय र परमानन्दको अद्भुत उद्गार प्रकट हुन्छ।