अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः। असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव॥ ५ ॥
नेपाली भावार्थ
तिमी न ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि कुनै वर्ण हौ, न त ब्रह्मचर्य वा गृहस्थ आदि कुनै आश्रममा बाँधिएका हौ, र न त इन्द्रियहरूले देख्न सकिने कुनै भौतिक वस्तु नै हौ। तिमी त सधैँ असङ्ग (निर्लेप), निराकार र सम्पूर्ण विश्वका साक्षी हौ— त्यसैले आफ्नै स्वरूपलाई जानेर परम सुखी होऊ।
“You do not belong to the Brahmana or any other caste, nor are you in any stage of life. You are not anything perceptible to the senses. Unattached, formless, and the witness of all the universe — knowing this, be happy.”
जात, कुल, उमेर वा सामाजिक पदवी केवल शरीरका बाहिरी वस्त्र हुन्; तिम्रो वास्तविक अस्तित्व निर्लेप, निराकार र सबैलाई देख्ने साक्षी चैतन्य हो।
१. सामाजिक पहिचानको भ्रमबाट मुक्ति
मानिस जन्मिएपछि उसलाई समाजले अनेकौँ नाम, जात, कुल, पद र परिचयको भारी बोकाइदिन्छ— "म फलानो जातिको हुँ, म यो पदको मानिस हुँ, म गृहस्थ हुँ वा संन्यासी हुँ।"
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी सबै उपाधिहरू केवल शरीर र सामाजिक व्यवस्थाका हुन्।
- तिमी न त ब्राह्मण हौ, न क्षत्रिय, न वैश्य वा शूद्र।
- तिमी न त ब्रह्मचारी हौ, न गृहस्थ, न वानप्रस्थी वा संन्यासी।
- यी सबै आश्रम र वर्णहरू शरीरका अवस्था हुन्, आत्माका होइनन्। जब तिमी गहिरो निद्रामा हुन्छौ, त्यहाँ तिम्रो जात कहाँ हुन्छ? तिम्रो पद कहाँ हुन्छ? निद्रामा पनि तिमी अस्तित्ववान हुन्छौ, जसको अर्थ तिम्रो वास्तविक स्वरूप यी सबै उपाधिहरूभन्दा पर छ।
२. 'अक्षगोचरः' - इन्द्रियको सीमाभन्दा पर
'अक्ष' भनेको आँखा तथा इन्द्रियहरू हुन्, र 'गोचर' भनेको इन्द्रियले भेटाउने विषय हो।
- आँखाले रूप देख्छ, कानले शब्द सुन्छ, छालाले स्पर्श अनुभव गर्छ।
- तर आत्मा कुनै दृश्य वस्तु होइन जसलाई आँखाले हेर्न सकियोस् वा हातले छुन सकियोस्।
- जसरी आँखाले संसारका सबै वस्तु देख्छ तर स्वयं आँखालाई देख्न सक्दैन, त्यसैगरी आत्माद्वारा सबै इन्द्रियहरू प्रकाशित हुन्छन्, तर इन्द्रियहरूले आत्मालाई विषय बनाउन सक्दैनन्। तिमी हेरिने वस्तु होइनौ, तिमी त हेर्नेवाला 'द्रष्टा' हौ।
३. असङ्ग र निराकार (Unattached & Formless)
- असङ्गः जसरी आकाशमा बादल मडारिन्छ, वर्षा हुन्छ, बिजुली चम्कन्छ, तर ती बादलहरू हटेपछि आकाश जस्ताको तस्तै निष्कलङ्क र निर्मल रहन्छ; त्यसैगरी तिम्रो चेतनामा हजारौँ विचार र घटनाहरू आउँछन् तर ती कुनैले पनि तिमीलाई छुन सक्दैनन्। तिमी सधैँ असङ्ग छौ।
- निराकारः आकार भएको वस्तु मात्र जन्मिन्छ र नष्ट हुन्छ। पानीको आकार हुन्छ त्यसैले त्यो भाँडो अनुसार बदलिन्छ, तर आकाश निराकार छ। तिमी आकाश जस्तै निराकार चैतन्य हौ।
४. 'विश्वसाक्षी सुखी भव' - साक्षी भाव नै परम सुख
जबसम्म मानिसले आफूलाई 'कर्ता' वा 'भोक्ता' मान्छ, तबसम्म ऊ सुख र दुःखको दास बनिरहन्छ। तर जब उसले जान्दछ— "म त यो सम्पूर्ण विश्वको खेललाई पर्दामा चलचित्र हेरे जस्तै हेरिरहेको तटस्थ साक्षी मात्र हुँ", तब सम्पूर्ण दुःखको अन्त्य हुन्छ।
अष्टावक्रको आज्ञा छ: यस सत्यमा टिक र अहिल्यै सुखी होऊ!
मनन योग्य विचार:
"पद, प्रतिष्ठा, जात र शरीरका सीमाहरू बालुवाका घर जस्ता हुन्। जब तिमीले आफूलाई यी सबैभन्दा परको असङ्ग साक्षी चिन्दछौ, तब तिमी कहिल्यै नडग्ने आन्तरिक शान्तिमा प्रतिष्ठित हुन्छौ।"