अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो। न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा॥ ६ ॥
नेपाली भावार्थ
हे सर्वव्यापी आत्मन्! धर्म र अधर्म (पुण्य र पाप), सुख र दुःख— यी सबै केवल मनका वृत्तिहरू हुन्, तिम्रा होइनन्। तिमी न त कुनै कर्म गर्ने कर्ता हौ, र न त कुनै फल भोग्ने भोक्ता नै हौ। तिमी त सधैँ-सधैँका लागि मुक्त नै छौ।
“Righteousness and unrighteousness, pleasure and pain, belong to the mind and not to you, O all-pervading one. You are neither the doer nor the enjoyer. Indeed, you have always been free.”
पाप-पुण्य र सुख-दुःख मनका छालहरू हुन्; तिमी ती छालहरूलाई हेर्ने अनन्त, निर्दोष र सदासर्वदा मुक्त महासागर हौ।
१. 'विभो' सम्बोधनको रहस्य
अष्टावक्रले जनकलाई 'विभो' भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ। 'विभु' को अर्थ हुन्छ— सर्वव्यापी, अनन्त, जुन कुनै सीमा वा परिधिभित्र अटाउँदैन।
- हामी प्रायः आफूलाई एउटा सानो पाँच-फिटको हाड-छालाको शरीर सम्झन्छौँ।
- तर गुरुले शिष्यलाई उसको विराट स्वरूपको सम्झना गराउँदै भन्नुहुन्छ: तिमी कुनै सानो सीमित जीव होइनौ, तिमी त अनन्त चैतन्य हौ जसमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड व्याप्त छ।
२. धर्म-अधर्म र सुख-दुःख मनका धर्म हुन्
संसारमा मानिस सबैभन्दा बढी धर्म र अधर्म (पाप र पुण्य) को भय वा अपराधबोधले ग्रसित हुन्छ— "मैले यो गल्ती गरेँ, म पापी भएँ, मलाई नर्क पर्ला कि?" वा "मैले राम्रो काम गरेँ, म धर्मात्मा भएँ।"
अष्टावक्रको अत्यन्त गम्भीर र क्रान्तिकारी दृष्टिकोण छ:
- 'मानसानि न ते' अर्थात् धर्म-अधर्म, पुण्य-पाप, हर्ष-विषाद केवल मनका संकल्प र विचार हुन्।
- मन जब शुभ विचार गर्छ, त्यसलाई धर्म भनिन्छ; जब अशुभ विचार गर्छ, त्यसलाई अधर्म भनिन्छ।
- तर तिमी 'मन' होइनौ! तिमी त मनमा उठ्ने विचारहरूलाई जान्ने साक्षी हौ।
- जसरी आकाशमा कालो धुवाँ उडोस् वा सुगन्धित धूपको धुवाँ उडोस्, आकाश न कालो हुन्छ न सुगन्धित; त्यसैगरी मनमा पाप वा पुण्यका तरंग उठे पनि साक्षी आत्मा सधैँ निर्दोष र पवित्र रहन्छ।
३. न कर्तासि न भोक्तासि (Neither the Doer Nor the Enjoyer)
बन्धनको मुख्य जरो दुईवटा गलत धारणा हुन्:
- कर्ता-भाव (I am the doer): "मैले घर बनाएँ, मैले परिवार पालेँ, मैले यो सफलता हासिल गरेँ।"
- भोक्ता-भाव (I am the enjoyer/sufferer): "म दुःखी भएँ, म रोगी भएँ, म अपमानित भएँ।"
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: सम्पूर्ण कर्महरू प्रकृतिका त्रिगुण (सत्व, रज, तम) र शरीर-इन्द्रियहरूद्वारा भइरहेका छन्। सूर्यको उपस्थितिमा संसारका सबै काम हुन्छन् तर सूर्य कुनै कामको कर्ता बन्दैन। त्यसैगरी तिम्रो चेतनाको प्रकाशमा शरीर र मनले काम गर्छन्, तर तिमी स्वयं अकर्ता र अभोक्ता हौ।
४. 'मुक्त एवासि सर्वदा' - मुक्ति वर्तमानको सत्य हो
अष्टावक्र भन्नुहुन्न कि "तिमी भविष्यमा साधना गरेर मुक्त हुनेछौ।" उहाँ भन्नुहुन्छ: 'सर्वदा मुक्त एवासि'— तिमी त्रिकाल (भूत, वर्तमान, भविष्य) मै मुक्त छौ!
- बन्धन केवल एउटा भ्रम थियो।
- डोरीमा देखिएको सर्पलाई मार्न कुनै हतियार चाहिँदैन, केवल त्यो डोरी हो भनेर बुझे पुग्छ।
- त्यसैगरी जब तिमीले बुझ्छौ कि तिमी कर्ता र भोक्ता होइनौ, तब तिम्रो मुक्ति अहिले, यहीँ प्रत्यक्ष छ।
मनन योग्य विचार:
"सुख र दुःख मौसम जस्ता हुन्— आउँछन् र जान्छन्। तिमी ती मौसमहरूलाई हेर्ने अचल आकाश हौ। मौसमसँग नडगमगाऊ, आफ्नै मुक्त स्वरूपमा स्थिर होऊ।"