श्रीमद्भगवद्गीता सनातन संस्कृतिको सबैभन्दा उच्च, व्यावहारिक र सर्वमान्य आध्यात्मिक ग्रन्थ हो। महर्षि वेदव्यास रचित विश्वप्रसिद्ध महाकाव्य ‘महाभारत’ को भीष्मपर्व (अध्याय २५ देखि ४२) का १८ अध्यायहरू नै गीताको रूपमा प्रतिष्ठित छन्।
“सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः। पार्थो वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्॥”
अर्थात्— समस्त उपनिषद्हरू गाई हुन्, भगवान् श्रीकृष्ण त्यसका दोहक (ग्वाला) हुन्, अर्जुन बाच्छो हुन्, र सम्पूर्ण विद्वान् मुमुक्षुहरूले त्यस गीता रूपी अमृत दुधको आस्वादन गर्दछन्।
१. कुरुक्षेत्रको ऐतिहासिक परिस्थिति
पाण्डव र कौरवहरूबीचको राज्य-अधिकार, न्याय, र अधर्मको फैसला अब तरबारको धारमा हुन लागेको थियो। लाखौं सैनिक, महारथी, र वीर योद्धाहरू कुरुक्षेत्रको मैदानमा भेला भएका थिए। जब अर्जुनले दुवै सेनाको बीचमा आफ्नो रथ उभ्याएर हेरे, तब उनले आफ्नै हजुरबुबा भीष्म, गुरु द्रोणाचार्य, मामा, भाइ, र मित्रहरूलाई देखे।
यो दृश्यले अर्जुनको हृदयमा गहिरो शोक र मोह उत्पन्न गरायो। धनुष-बाण हातबाट खस्यो र उनी युद्ध नगर्ने निष्कर्षमा पुगे। त्यही विषादको क्षणमा जगद्गुरु भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई उनको वास्तविक आत्म-स्वरूप, कर्मको रहस्य, र निष्काम जीवन-पद्धतिको उपदेश दिनुभयो।
२. तीन प्रमुख षटकहरू (Three Divisions)
- कर्म षटक (अध्याय १ देखि ६): यस खण्डमा ‘त्वम्’ पद अर्थात् जीवात्मा, शरीर, र निष्काम कर्मयोगको चर्चा गरिएको छ। आफ्ना कर्तव्यहरूलाई ईश्वरीय समर्पणका साथ सम्पन्न गर्नु नै यसको सार हो।
- भक्ति षटक (अध्याय ७ देखि १२): यस खण्डमा ‘तत्’ पद अर्थात् परमात्माको स्वरूप, विश्वरूप दर्शन, र अनन्य भक्तियोगको प्रतिपादन गरिएको छ।
- ज्ञान षटक (अध्याय १३ देखि १८): यस खण्डमा ‘असि’ पद अर्थात् जीवात्मा र परमात्माको ऐक्य, क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ विवेक, र मोक्ष-संन्यास योगको निरूपण गरिएको छ।
३. वर्तमान जीवनमा गीताको प्रासङ्गिकता
हाम्रो दैनिक जीवन नै कुरुक्षेत्र हो। हरेक दिन हामी कर्तव्य, लोभ, संशय, र भयको द्वन्द्वमा अर्जुन जस्तै दिग्भ्रमित हुन्छौं। गीताले हामीलाई संसार छोडेर भाग्न सिकाउँदैन; बरु संसारको बीचमा उभिएर निर्भय, निष्काम, र स्थितप्रज्ञ भई जीवनको युद्ध जित्न सिकाउँछ।