अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये॥ ३ ॥
नेपाली भावार्थ
तिमी न पृथ्वी हौ, न जल हौ, न अग्नि हौ, न वायु हौ, र न आकाश नै हौ। यी पञ्चमहाभूतहरूबाट निर्मित शरीरलाई देख्ने साक्षी तथा विशुद्ध चैतन्य-स्वरूप आफ्नै आत्मालाई मुक्तिको निम्ति पहिचान गर।
“You are neither earth, nor water, nor fire, nor air, nor ether. For the sake of ultimate liberation, know yourself as the Self — the pure conscious witness of all these elements.”
शरीर परिवर्तनशील र नाशवान छ, तर शरीर र मनलाई जान्ने तिमी (साक्षी चैतन्य) नित्य, अजन्मा र अमर छौ।
१. 'नेति-नेति' को प्रत्यक्ष प्रयोग
यो श्लोक उपनिषदको प्रसिद्ध 'नेति-नेति' (यो पनि होइन, त्यो पनि होइन) विधिको प्रत्यक्ष सूत्र हो।
हाम्रो भौतिक शरीर पाँच तत्त्व (पञ्चमहाभूत) मिलेर बनेको छ:
- पृथ्वी: हाड, मासु, छाला
- जल: रगत, तरल पदार्थ
- अग्नि: शरीरको ताप, पाचन शक्ति
- वायु: श्वास-प्रश्वास, प्राण
- आकाश: शरीरभित्रका खाली भागहरू र इन्द्रिय छिद्रहरू
अष्टावक्रले स्पष्ट भन्नुभयो— "तिमी यी पाँच तत्त्व बनेको वस्तु नै होइनौ।" जब तिमी आफ्नो आँखाले आफ्नो हात देख्न सक्छौ, तब हात देख्ने तिमी हातभन्दा अलग छौ। त्यसैगरी यो पूरै शरीरलाई तिमी जान्दछौ, त्यसैले तिमी शरीर होइनौ!
२. साक्षी भावको रहस्य (साक्षिणम्)
साक्षी भनेको के हो?
- साक्षी निर्लिप्त हुन्छ: अदालतमा साक्षीले घटना देख्छ तर ऊ घटनाको कर्ता वा भोक्ता बन्दैन।
- शरीर बिरामी हुन्छ वा तन्दुरुस्त हुन्छ, मन दुःखी हुन्छ वा सुखी हुन्छ— यी सबै अवस्थालाई भित्रबाट थाहा पाउने एउटा मौन प्रकाश छ। त्यो प्रकाश नै 'साक्षी' हो।
- साक्षी कहिल्यै जन्मँदैन, कहिल्यै मर्दैन।
३. 'चिद्रूपम्' - विशुद्ध चैतन्य स्वरूप
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ तिम्रो स्वरूप कुनै जड वस्तु होइन, तिम्रो स्वरूप 'चित्' (विशुद्ध चेतना) हो। तिमी न पुरुष हौ न स्त्री, न बालक न वृद्ध। तिमी केवल जान्नेवाला चैतन्य हौ।
यसलाई जान्नु नै 'मुक्तये' (मुक्तिको एकमात्र ढोका) हो।
मनन योग्य विचार:
"दर्पणमा अनेकौं प्रतिविम्ब आउँछन् र जान्छन्, तर दर्पण ती प्रतिविम्बहरूबाट कहिल्यै मैलो हुँदैन। तिमी त्यो दर्पण हौ, संसार र शरीर केवल प्रतिविम्ब हुन्।"