अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज। क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद्भज॥ २ ॥
नेपाली भावार्थ
हे प्यारा शिष्य! यदि तिमी साँचो मुक्ति चाहन्छौ भने, इन्द्रियका क्षणिक विषय-भोगहरूलाई विष सम्झेर तुरुन्तै त्याग गरिदेऊ। अनि क्षमा, सरलता, दया, सन्तोष र सत्यलाई अमृत सम्झेर प्रेमपूर्वक अङ्गीकार गर।
“If you truly desire liberation, my dear child, shun the sensual objects of the world like deadly poison. Embrace forgiveness, sincerity, compassion, contentment, and truth like immortal nectar.”
संसारको वासना विष जस्तै घातक छ; क्षमा, सरलता र सत्य अमृत जस्तै मनलाई निर्मल र शान्त बनाउने दिव्य रसायन हुन्।
१. गुरुको स्नेहमयी सम्बोधन
अष्टावक्रले मिथिलाका चक्रवर्ती सम्राटलाई 'तात' (हे प्यारा बाबु / प्रिय शिष्य!) भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ। यो सम्बोधनमा कुनै औपचारिकता वा दूरी छैन। यो गुरु र शिष्यबीचको प्रगाढ प्रेम र आत्मीयताको प्रतीक हो। आध्यात्मिक सत्य तब मात्र बुझ्न सकिन्छ जब गुरुप्रति पूर्ण समर्पण र गुरुको शिष्यप्रति अगाध वात्सल्य हुन्छ।
२. विषय-वासनालाई किन विष भनियो?
'विषय' शब्दको शाब्दिक अर्थ नै हुन्छ— "विशेष रूपले बाँध्ने वस्तु" (विषीणाति इति विषयः)।
- बाहिरी विषले केवल यस शरीरलाई एकपटक मार्दछ।
- तर विषय-वासना (काम, लोभ, आसक्ति) रूपी विषले मानिसलाई अनेकौँ जन्म-जन्मान्तरसम्म अज्ञान र दुःखको चक्रव्यूहमा घुमाइरहन्छ।
- अष्टावक्रको भनाइ संसारबाट भाग्नु होइन, तर संसारका क्षणिक भोगहरूमा स्थायी सुख खोज्ने भ्रम त्याग्नु हो।
३. सद्गुणरूपी पञ्चामृत
विषयको विषबाट बच्न अष्टावक्रले पाँच वटा अमृतमय गुणहरूको सेवन गर्न सिकाउनुहुन्छ:
- क्षमा: अरूले गरेको गल्ती वा चोटलाई मनमा गाँठो नपारी विसर्जन गरिदिने शक्ति। क्षमा बिना मन कहिल्यै शान्त हुन सक्दैन।
- सरलता (आर्जव): निष्कपटता। मनमा जे छ, बोलीमा त्यही र व्यवहारमा पनि त्यही हुनु। छलकपट र ढोँगको अन्त्य।
- दया: सबै प्राणीहरूको पीडालाई आफ्नै जस्तै महसुस गर्ने कोमलता र करुणा।
- सन्तोष (तोष): वर्तमान क्षणमा जे प्राप्त छ, त्यसैमा परम तृप्ति हुनु। चाहनाहरूको अनन्त दौडबाट विश्राम।
- सत्य: केवल बाहिरी बोलीको सत्यता मात्र होइन, आफ्नै वास्तविक स्वरूप (आत्मा) प्रति पूर्ण निष्ठा।
मनन योग्य विचार:
"विषयको खोजी बाहिर हुन्छ जसले अशान्ति ल्याउँछ; सद्गुणको खोजी भित्र हुन्छ जसले अमृतमय शान्ति दिन्छ।"