अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

१. अष्टावक्रको क्रान्तिकारी चोट: समाधिको अभ्यास नै बन्धन!

यो श्लोक योग र परम्परागत साधना प्रणालीमाथि अष्टावक्रको सबैभन्दा साहसिक र क्रान्तिकारी प्रहार हो।
संसारका सबै योगीजन भन्छन्: "आँखा चिम्ल, श्वास रोक, मन नियन्त्रण गर र समाधिमा बस, अनि मात्र मुक्ति मिल्नेछ।"
तर अष्टावक्र सिधै राजा जनकलाई भन्नुहुन्छ:

'अयमेव हि ते बन्धः समाधिमनुतिष्ठसि'
अर्थात्— तिमी अझै पनि समाधि लगाउने प्रयास गरिरहेका छौ, तिम्रो अन्तिम बन्धन यही हो!

यो सुन्दा सामान्य साधक चकित पर्न सक्छ। अष्टावक्रले यस्तो किन भन्नुभयो?

२. अभ्यास किन बन्धन बन्यो?

• तिमी जुन वस्तु खोज्न प्रयास गर्छौ, त्यसको अर्थ हुन्छ— त्यो वस्तु अहिले तिमीसँग छैन!
• यदि कसैले आफ्नो हराएको घडी खोज्न कोठाभरि धुँडमुत्याउँछ भने त्यो स्वाभाविक हो।
• तर यदि उसले आफ्नै हातमा घडी बाँधिरहेको छ, र फेरि पनि "मेरो घडी हरायो!" भन्दै चिच्याउँदै यताउति दौडिरहन्छ भने उसको त्यो 'खोज्ने प्रयास' नै उसको मूर्खता हो!
• अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: तिमी त जन्मजात 'स्वप्रकाश' र 'निरञ्जन' आत्मा हौ।
• तिमी पहिलेदेखि नै समाधिस्वरूप छौ!
• जब तिमी समाधिको प्रयास गर्छौ, तिमी अप्रत्यक्ष रूपमा मानिरहेका छौ कि "म अहिले मुक्त छैन, म ध्यान गरेपछि मात्र मुक्त हुनेछु।" यो धारणा नै तिम्रो बन्धन हो।

३. सहज अवस्था (The Natural State)

• समाधि दुई प्रकारका हुन्छन्:
  1. प्रयासजन्य समाधि (कृत्रिम): जहाँ आँखा चिम्लिएर बलपूर्वक मनलाई रोक्न खोजिन्छ। आँखा खोल्नेबित्तिकै संसार फेरि दुःखदायी बन्दछ।
  2. सहज समाधि (स्वाभाविक): जहाँ आँखा चिम्लिरहनु पर्दैन। उठ्दा, बस्दा, खाँदा, हिँड्दा— चौबीसै घण्टा आफूलाई अशरीरी साक्षीका रूपमा जानिराख्ने सहज बोध।

अष्टावक्र जनकलाई कृत्रिम कसरतबाट उठाएर सहज आत्मानुभूति मा स्थापित गरिदिनुहुन्छ। केही गर्नु पर्दैन, केवल जे छौ त्यसमै ब्युँझ!

मनन योग्य विचार:
"जो घरमै बसिरहेको छ, उसले घर पुग्न हिँड्नु पर्दैन। तिमी आफ्नै परमात्मा-स्वरूप घरमै छौ; अब आध्यात्मिक दौडधुप बन्द गर र आफ्नै शाश्वत शान्तिमा विश्राम गर।"