अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः। शुद्धबुद्धस्वरुपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम्॥ १६ ॥
नेपाली भावार्थ
वास्तवमा यो सम्पूर्ण विश्व तिमीद्वारा नै व्याप्त छ र तिमीमै उनिएको छ (जसरी धागोमा मालाका दाना उनिएका हुन्छन्)। तिमी विशुद्ध र नित्य प्रबुद्ध (जागृत) स्वरूप हौ; त्यसैले आफूलाई तुच्छ वा क्षुद्र ठान्ने हीनताबोधमा कहिल्यै नपर।
“Truly, this entire universe is pervaded by you and strung in you. You are by nature pure and awakened awareness. Do not fall into the degradation of small-mindedness.”
संसार तिमीभित्र छ, तिमी संसारभित्र होइनौ; तिम्रो चेतना सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको आधार हो, त्यसैले आफूलाई लाचार वा तुच्छ जीव सम्झने गल्ती कहिल्यै नगर।
१. 'त्वयि प्रोतं यथार्थतः' - तिमीमै उनिएको छ ब्रह्माण्ड
यो श्लोक उपनिषदको प्रसिद्ध दृष्टान्तसँग मिल्दोजुल्दो छ:
- जसरी धागोबिना मालाका दानाहरू एक ठाउँमा रहन सक्दैनन्, ती सबै धागोमै उनिएका हुन्छन् र धागोले नै तिनीहरूलाई जोडेर राख्छ।
- त्यसैगरी यो सम्पूर्ण चराचर ब्रह्माण्ड— सूर्य, चन्द्रमा, तारा, आकाश, पृथ्वी र प्राणीहरू— सबै तिम्रै चेतनाको धागोमा उनिएका छन्।
- तिमी संसारको एउटा सानो अंश होइनौ; तिमी त्यो सम्पूर्ण आधार हौ जसमा यो सम्पूर्ण संसार टिकेको छ।
२. 'मा गमः क्षुद्रचित्तताम्' - हीनताबोधको त्याग
मानिसको सबैभन्दा ठूलो रोग के हो?
'क्षुद्र-चित्तता'
अर्थात् आफूलाई असहाय, कमजोर, पापी, र सानो तुच्छ प्राणी सम्झनु!
मानिस दिनरात भन्छ— "म त एउटा सानो कीरा जस्तै हुँ, मेरो के औकात छ र? म त भाग्यको खेलौना हुँ।"
अष्टावक्र आफ्ना शिष्यलाई सिंह जस्तै गर्जन सिकाउनुहुन्छ:
- खबरदार! यस्तो क्षुद्र विचार मनमा कहिल्यै नल्याऊ!
- तिमी को हौ? 'शुद्धबुद्धस्वरूपः'— तिमी कुनै पापी होइनौ, तिमी त साक्षात् विशुद्ध र नित्य-जागृत परमात्मा हौ।
- जब तिम्रो वास्तविक स्वरूप यति अनन्त र महिमामय छ भने तिमी किन भिखारी जस्तो रोइरहेका छौ?
३. विराट आत्म-बोध
जबसम्म तिमीले आफूलाई शरीर सम्झन्छौ, तिमी सानो र नगण्य अनुभव गर्छौ— किनकि यो विशाल ब्रह्माण्डको अगाडि शरीर धुलोको एउटा कण मात्र हो।
तर जब तिमी जान्दछौ कि यो शरीर र ब्रह्माण्ड दुवै तिम्रो चेतनामा अनुभव भइरहेका छन्, तब तिमी ब्रह्माण्डभन्दा पनि विशाल हुन्छौ।
मनन योग्य विचार:
"समुद्रको एउटा थोपाले आफूलाई समुद्रभन्दा अलग सम्झ्यो भने ऊ सूर्यको घाममा सुकेर हराउँछ। तर जब त्यो थोपाले आफूलाई महासागर नै मान्छ, ऊ अनन्त हुन्छ। आफूलाई थोपा नठान, तिमी महासागर हौ।"