अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

१. 'देहाभिमान-पाश' - सबैभन्दा बलियो पासो

पशुलाई बाँध्न डोरी (पाश) को प्रयोग गरिन्छ। पशु डोरीले बाँधिएपछि स्वतन्त्र रूपमा हिँडडुल गर्न सक्दैन।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: मानिसलाई बाँध्ने सबैभन्दा बलियो अदृश्य डोरी के हो?

'देहाभिमान' (देह + अभिमान)
अर्थात् आफूलाई यो पाँच-सात फिटको हाड-छालाको शरीर मान्नु!

जबसम्म मानिसले आफूलाई शरीर मान्छ:

• शरीर जन्मिँदा उसले भन्छ— "म जन्मिएँ।"
• शरीर दुब्लाउँदा उसले भन्छ— "म कमजोर भएँ।"
• शरीर मर्ने बेला उसले भन्छ— "म मर्ने भएँ!"
  यो देहाभिमान नै मानिसको जीवनको सम्पूर्ण चिन्ता, भय, तनाव र जन्म-मरणको चक्रव्यूहको मूल जरो हो। र यो बन्धन आजको होइन, 'चिरम्' अर्थात् अनेकौँ जन्म-जन्मान्तरदेखि मनमा गडेर बसेको छ।

२. 'ज्ञान-खड्ग' - ज्ञानरूपी दिव्य तरवार

बलियो डोरीलाई हातले तान्दा चुँडिँदैन, त्यसलाई काट्न धारिलो तरवार (खड्ग) नै चाहिन्छ।
त्यो तरवार के हो?

'बोधोऽहम्' (म विशुद्ध बोध/चेतना हुँ!)

यो केवल कुनै मन्त्रको उच्चारण होइन। यो अन्तरात्माको प्रत्यक्ष अनुभूति हो:

• म त्यो हुँ जसले यो शरीरलाई बाल्यकालदेखि आजसम्म हेरिरहेको छ।
• शरीर बदलिन्छ, तर म बदलिन्नँ।
• वस्त्र पुरानो भएर फेरे जस्तै शरीर फेरिन्छ, तर आत्मा कहिल्यै मर्दैन।
  यस्तो विवेक जागृत हुनासाथ देहाभिमानको बलियो डोरी क्षणभरमै छिन्नभिन्न हुन्छ।

३. बन्धन काटिएपछिको स्थिति: 'सुखी भव'

जब डोरी काटिन्छ, बाँधिएको प्राणी उफ्रिएर स्वतन्त्र आकाशमा उड्छ वा चौरमा नाच्न थाल्छ।
त्यसैगरी जब तिमीले आफूलाई शरीरभन्दा परको अमर चैतन्य जान्दछौ:

• मृत्युको कुनै भय बाँकी रहँदैन।
• रोग र बुढ्यौलीको कुनै चिन्ता रहँदैन।
• संसारका कुनै लाभ वा हानिमा तिम्रो मन डगमगाउँदैन।
  तिमी तत्क्षण परम सुखी र हलुका हुन्छौ।

मनन योग्य विचार:
"पिँजडा पुरानो भए पनि यदि चराले आफूलाई पिँजडा नै सम्झिरह्यो भने ढोका खुला हुँदा पनि ऊ उड्न सक्दैन। तिमी चरा हौ, पिँजडा तिम्रो शरीर हो। पखेटा फिँजाऊ र अनन्त चेतनाको आकाशमा उड!"