राजा जनकको आत्म-साक्षात्कार, विस्मय र 'अहो अहं नमो मह्यम्' को उद्घोष
The Ecstasy of Self-Realization & 'Salutations to My Own Self'
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको पहिलो अध्यायमा गुरु अष्टावक्रको सिंहनाद सुनेपछि राजा जनकको चेतनामा युगौंदेखि जमेको अज्ञानको पर्दा एकै झट्कामा च्यातियो। यो संसारको कुनै साधारण उपदेश थिएन; यो सद्गुरु र सच्चा शिष्यबीचको यस्तो विद्युतीय मिलन थियो जहाँ शब्द सुन्नासाथ घटना घट्यो।
अध्याय २ मा राजा जनकको स्थिति पूर्ण रूपमा रूपान्तरित भइसकेको छ। अब जनक प्रश्न सोध्ने संसारी राजा रहेनन्; उनी त परब्रह्म परमात्माको साक्षात् स्वरूपमा जागृत भएका 'विदेह' सिद्ध पुरुष बनेका छन्।
उनको मुखबाट निस्किएका २५ वटा श्लोकहरू कुनै बौद्धिक तर्क होइनन्; यी त समाधि र आत्म-विस्मयको महासागरबाट निस्किएका आनन्दका तरङ्गहरू हुन्। जनकले आफ्नै स्वरूपलाई देखेर चकित हुँदै भन्छन्— "अहो! म यति महान्, अनन्त र शुद्ध रहेछु, म आफैंलाई साष्टाङ्ग नमस्कार गर्दछु!" विश्व साहित्यमा आफ्नो आत्मालाई यसरी नमस्कार गरिएको यो अद्वितीय र साहसी उद्घोष हो।
दिव्य विस्मय : 'अहो! म त प्रकृतिका गुणभन्दा परको शुद्ध बोध रहेछु'
गुरु अष्टावक्रको उपदेशले राजा जनकको हृदयमा आत्मज्ञानको सूर्योदय गराइदियो। जनक आफ्नो सिंहासनबाट उठेर समाधिको गहिरो शान्तिमा डुबे। जब उनका आँखा खुले, तब संसारलाई हेर्ने उनको दृष्टि आमूल परिवर्तन भइसकेको थियो।
पहिलो श्लोकमा राजा जनकले परम आश्चर्य व्यक्त गर्दै भने:
"अहो! म निष्कलंक, परम शान्त, प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) भन्दा परको विशुद्ध ज्ञानस्वरूप रहेछु! यति लामो समयसम्म म भ्रमद्वारा कति भयानक रूपमा ठगिँदै आएको रहेछु!"
दोस्रो श्लोकमा उनले अनुभव गरे कि यो शरीर मात्र होइन, सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड नै उनकै चेतनाको प्रकाशले चम्किरहेको छ:
"जसरी म एक्लैले आफ्नो यो सानो शरीरलाई प्रकाशित गरिरहेको छु, त्यसरी नै यो सम्पूर्ण संसारलाई पनि मेरै चेतनाले प्रकाशित गरिरहेको छ! त्यसैले यो सम्पूर्ण संसार कि त मेरै स्वरूप हो, अथवा मेरो केही पनि होइन!"
तेस्रो श्लोकमा जनकले भने कि अहिले शरीर र सारा पृथ्वीलाई आफ्नो स्वरूपभन्दा अलग जानेर, गुरुको असीम कृपाले मैले केवल परब्रह्म परमात्माको साक्षात् दर्शन गरेको छु।
तरङ्ग, कपडा र चिनीको दृष्टान्त : संसार आत्माभन्दा भिन्न छैन
आत्मज्ञान प्राप्त भएपछि संसार कहाँ गयो त? के संसार नष्ट भयो? जनकले प्रष्ट पारे कि संसार कतै भाग्नु पर्दैन; संसार त केवल आत्माकै एक रूप हो। यसलाई बुझाउन जनकले तीन सुन्दर वेदान्तिक दृष्टान्त दिए:
१. **जल र तरङ्ग (छाल) को दृष्टान्त (श्लोक ४)**:
"जसरी पानीमा उठ्ने छालहरू, फिँजहरू र पानीका फोकाहरू पानीभन्दा रत्तिभर पनि फरक छैनन्, त्यसरी नै म रूपी शुद्ध आत्माबाट प्रकट भएको यो सम्पूर्ण विश्व मभन्दा कत्ति पनि भिन्न छैन।"
२. **धागो र कपडाको दृष्टान्त (श्लोक ५)**:
"गहिरिएर विचार गर्दा जसरी कपडा (वस्त्र) धागोबाहेक अरू केही पनि होइन— धागो झिक्ने हो भने कपडाको कुनै छुट्टै अस्तित्व रहँदैन— त्यसरी नै यो सम्पूर्ण दृश्य प्रपञ्च आत्माबाहेक अरू केही पनि होइन।"
३. **उखुको रस र चिनीको दृष्टान्त (श्लोक ६)**:
"जसरी उखुको रसबाट बनेको चिनी (शर्करा) सम्पूर्ण रूपमा उखुको रसले नै व्याप्त हुन्छ, त्यसरी नै म रूपी परमात्माबाट उत्पन्न भएको यो सम्पूर्ण विश्व मबाटै ओतप्रोत र परिपूर्ण छ।"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
यथा न तोयतो भिन्नास्तरङ्गाः फेनबुद्बुदाः। आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वं विश्वान्निर्गतम्॥
“जसरी पानीबाट छाल, फिँज र फोकाहरू भिन्न छैनन्, त्यसरी नै आत्माबाट निस्किएको यो विश्व आत्माभन्दा भिन्न छैन।”
सातौं श्लोकमा जनकले संसारको प्रतीतिको रहस्य खोले:
"आत्माको अज्ञानले गर्दा संसार सत्य देखिन्छ; आत्मज्ञान भएपछि संसारको कुनै छुट्टै अस्तित्व रहँदैन। जसरी डोरीको अज्ञानले गर्दा मानिसले सर्प देख्छ, तर डोरीलाई राम्ररी चिनेपछि सर्प तुरुन्तै हराउँछ; त्यसरी नै आत्मबोध हुनासाथ संसारको भ्रम शान्त हुन्छ।"
आठौं र नवौं श्लोकमा जनकले आफ्नो स्वरूप घोषणा गरे:
"प्रकाश नै मेरो वास्तविक रूप हो! म प्रकाशभन्दा भिन्न केही होइन। जब यो संसार प्रकाशित हुन्छ, त्यो वास्तवमा म आफ्नै प्रकाशले प्रकाशित भइरहेको हुँ! अहो! जसरी सीपीमा चाँदी, घामको किरणमा मृगतृष्णाको पानी, वा डोरीमा सर्प भ्रमले मात्र देखिन्छ, त्यसरी नै यो विश्व ममा केवल अज्ञानले गर्दा कल्पित देखिन्छ!"
दशौं श्लोकमा उनले प्रकृतिको महान् नियम सम्झाए:
"मबाटै यो सम्पूर्ण विश्व निस्कन्छ र अन्ततः ममै लीन हुन्छ— जसरी माटोबाट बनेको घैंटो फुट्दा फेरि माटोमै मिल्छ, पानीको छाल समुद्रमै समाउँछ, र सुनको गहना पगाल्दा फेरि सुनमै रूपान्तरित हुन्छ!"
'अहो अहं नमो मह्यम्' : आफ्नै आत्मालाई साष्टाङ्ग प्रणाम
यहाँ अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा शिखर र रोमाञ्चक भाग आउँछ। राजा जनक आफ्नो स्वरूपको अनन्त महिमा देखेर गदगद हुन्छन् र लगातार चार श्लोकहरूमा आफ्नै आत्मालाई नमस्कार गर्छन्:
१. **श्लोक ११**:
"अहो! म कति आश्चर्यजनक छु! म आफ्नै आत्मालाई साष्टाङ्ग नमस्कार गर्दछु! जसको कहिल्यै कुनै विनाश हुँदैन। ब्रह्माजीदेखि लिएर एउटा सानो घाँसको त्यान्द्रोसम्म सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड प्रलय भएर नष्ट भए पनि म नित्य, शाश्वत र अविनाशी रहन्छु!"
२. **श्लोक १२**:
"अहो! म आफैंलाई नमस्कार गर्दछु! बाहिरबाट हेर्दा म शरीरधारी जस्तो देखिए तापनि म एक मात्र अद्वैत छु। म न कतै जान्छु, न कतैबाट आउँछु। म त सम्पूर्ण विश्वलाई आकाश झैं व्याप्त गरेर रहेको छु!"
३. **श्लोक १३**:
"अहो! म आफ्नै आत्मालाई प्रणाम गर्दछु! यस सम्पूर्ण संसारमा मसमान चतुर र समर्थ कोही छैन, जसले यस शरीरलाई नछोइकनै अनन्त कालदेखि सम्पूर्ण विश्वलाई आफ्नो काखमा धारण गरिरहेको छु!"
४. **श्लोक १४**:
"अहो! म आफैंलाई नमस्कार गर्दछु! जसको यहाँ केही पनि छैन (म पूर्ण असङ्ग छु), अथवा मन र वाणीको दायरामा आउने जे जति छ, त्यो सबै मेरै हो!"
यो कुनै अहङ्कारी राजाको घमण्ड होइन; यो त व्यक्तिगत अहङ्कार पग्लेर परब्रह्म परमात्मासँग एक भएको महापुरुषको आत्म-समर्पण हो।
पन्ध्रौं श्लोकमा जनकले ज्ञानको गहिरो दर्शन प्रस्तुत गरे:
"ज्ञान, ज्ञेय (जानिने विषय) र ज्ञाता (जान्ने व्यक्ति)— यो त्रिपुटी वास्तवमा छँदै छैन! अज्ञानले गर्दा मात्र यो तीनवटा भेद देखिन्छ। वास्तवमा म नै ती सबैभन्दा परको निष्कलंक, एक मात्र सत्य हुँ!"
सोह्रौं श्लोकमा जनकले संसारको सबै दुःखको अचूक निदान गरे:
"अहो! सबै दुःखको एउटै मात्र मूल कारण हो— द्वैत (म र ऊ, मेरो र अरूको भन्ने भाव)! जबसम्म मानिसले आफूलाई अरूभन्दा भिन्न देख्छ, तबसम्म भय र दुःख समाप्त हुन सक्दैन। यो बाहिरी दृश्य प्रपञ्च असत्य हो र म एक मात्र शुद्ध चैतन्य हुँ भन्ने बोधबाहेक संसारको दुःख मेटाउने अर्को कुनै औषधि छैन!"
सत्रौं र अठारौं श्लोकमा जनकले घोषणा गरे:
"म त केवल शुद्ध बोध हुँ! अज्ञानले गर्दा मात्र मैले शरीर आदिको उपाधि कल्पना गरेँ। यस्तो विचार गर्दा म नित्य निर्विकल्प स्थितिमा स्थित भएँ। अब मेरो लागि न कुनै बन्धन छ, न कुनै मोक्ष! भ्रान्तिको कुनै आधार नै रहेन, त्यो सधैंका लागि शान्त भयो!"
उन्नाइसौं र बीसौं श्लोकमा जनकले वासनाहरूको अन्त्यको घोषणा गरे:
"यो शरीर र सम्पूर्ण विश्व वास्तवमा केही पनि होइन, केवल शुद्ध चैतन्य आत्मा मात्र सत्य हो— यस्तो दृढ निश्चय भएपछि अब मनमा कस्तो पो सांसारिक वासना बाँकी रहला? शरीर, स्वर्ग, नरक, बन्धन, मोक्ष र भय— यी सबै त मनका कल्पना मात्र हुन्। मेरो चैतन्य स्वरूपसँग यिनको के सम्बन्ध?"
एक्काइसौं श्लोकमा जनकले एक आश्चर्यजनक अनुभव सुनाए:
"अहो! म मिथिलाको विशाल राजदरबारमा हजारौं मानिसहरूको भीडको बीचमा उभिँदा पनि ममा कुनै द्वैत बाँकी रहँदैन! सम्पूर्ण संसार मलाई निर्जन वन जस्तै शान्त र शून्य लाग्छ। अब म कोसँग आसक्त होऊँ र कोसँग डराऊँ?"
बाइसौं श्लोकमा उनले आफ्नो पहिचानको अन्तिम धागो पनि तोडिदिए:
"म शरीर होइन, न त यो शरीर मेरो हो। म संसारी जीव पनि होइन, म त केवल शुद्ध चैतन्य हुँ। सधैं बाँचिरहने (जिजीविषा) को लोभ नै मेरो बन्धन थियो, तर आज त्यो बाँच्ने तृष्णा पनि मेटिएर म पूर्ण मुक्त भएँ!"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित्। अयमेव हि मे बन्ध आसीद्या जीविते स्पृहा॥
“म शरीर होइन, न शरीर मेरो हो। म जीव होइन, म शुद्ध चेतना हुँ। जिउने तृष्णा नै मेरो बन्धन थियो, जो आज नष्ट भयो।”
अध्याय २ को अन्त्यमा राजा जनकले वेदान्त दर्शनकै सबैभन्दा भव्य र कवितात्मक रूपक प्रस्तुत गरे। उनले आफूलाई अनन्त महासागरको रूपमा देखे:
तेइसौं श्लोक:
"अहो! म रूपी अनन्त महासागरमा जब मन/चित्तरूपी वायु चल्छ, तब यस ब्रह्माण्डमा विचित्र संसाररूपी तरङ्गहरू र छालहरू उठ्दछन्!"
चौबिसौं श्लोक:
"र जब म रूपी अनन्त महासागरमा त्यो चित्तरूपी बतास शान्त हुन्छ, तब संसारी जीव-व्यापारी (संसारको नाफा-घाटा खोज्ने मन) को जहाज डुब्छ— अर्थात् संसारको सम्पूर्ण भ्रम र अशान्ति सदाका लागि शान्त हुन्छ!"
पच्चिसौं श्लोक:
"अहो! म रूपी अनन्त महासागरमा जीव रूपी अनगिन्ती छालहरू आफ्ना स्वभाव अनुसार उठ्छन्, एकआपसमा ठोक्किन्छन्, खेल खेल्छन्, र अन्ततः पुनः ममै विलीन हुन्छन्— कस्तो अलौकिक आश्चर्य!"
यसरी राजा जनकले आफूलाई सम्पूर्ण सृष्टिको आधार, अनन्त महासागरको रूपमा अनुभव गर्दै आफ्नो उद्गार पूरा गरे।
“अहो! म रूपी अनन्त महासागरमा जीव रूपी छालहरू उठ्छन्, खेल्छन्, एकआपसमा ठोक्किन्छन् र आफ्नै स्वभावले ममै विलीन हुन्छन्।”
अध्याय 2 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको दोस्रो अध्याय ज्ञानको उच्चतम पराकाष्ठा हो। पहिलो अध्यायमा गुरुले दिएको उपदेश दोस्रो अध्यायमा शिष्यको प्रत्यक्ष आत्मानुभव बनेर प्रस्फुटित भएको छ।
यस अध्यायका प्रमुख सन्देशहरू:
१. **आत्म-साक्षात्कार साँचो आश्चर्य हो**: जब मानिसले आफ्नो अनन्त स्वरूप चिन्छ, तब संसारका सारा आश्चर्यहरू फिका हुन्छन्।
२. **अहंकार विसर्जन नै साँचो वन्दना हो**: 'अहो अहं नमो मह्यम्' कुनै व्यक्तिको अहंकार होइन, बरु विराट चेतनाप्रति व्यक्त गरिएको सर्वोच्च सम्मान हो।
३. **संसार आत्माको विलास हो**: जसरी पानी र छाल भिन्न छैनन्, त्यसरी नै सम्पूर्ण जगत परमात्माकै लीला हो।
तर के राजा जनकको यो अनुभव पूर्ण रूपमा परिपक्व भइसकेको थियो? के जनकले बोलेका यी शब्दहरू वास्तविक अनुभूति थिए वा केवल बौद्धिक उल्लास? यसैको कठोर परीक्षा लिन अध्याय ३ मा गुरु अष्टावक्रले जनकलाई प्रश्नहरूको कसी लगाउनुहुन्छ।