अध्याय 2 : आत्मविस्मयोल्लासः
आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं नास्ति वास्तवम्। अज्ञानाद्भाति यत्रेदं सोऽहमस्मि निरञ्जनः॥ १५ ॥
नेपाली भावार्थ
ज्ञान (जान्ने साधन), ज्ञेय (जानिने वस्तु) र ज्ञाता (जान्ने व्यक्ति)— यी तीनको भेद वास्तवमा छँदै छैन! अज्ञानका कारण जुन अधिष्ठानमा यो त्रिपुटीको भ्रम देखिन्छ, त्यो परम शुद्ध, निष्कलङ्क आत्मा म नै हुँ!
“The knower, the knowledge, and the known—this triad does not exist in ultimate reality! That spotless, untainted Consciousness in which this illusion appears due to ignorance, that very Self am I!”
संसारमा देखिने विषय (ज्ञेय), त्यसलाई हेर्ने आँखा/मन (ज्ञान), र हेर्ने व्यक्ति (ज्ञाता)— यी तीनैको विभाजन केवल अज्ञानको खेल हो। परम सत्यमा केवल एउटै अखण्ड चेतना छ।
१. वेदान्तको प्रसिद्ध 'त्रिपुटी' को विसर्जन (Dissolving the Triad)
हाम्रो सांसारिक अनुभव सधैं तीनवटा कुरामा बाँडिएको हुन्छ, जसलाई वेदान्तमा 'त्रिपुटी' (The Triad) भनिन्छ:
- ज्ञाता (Knower): जान्ने मानिस (विषयी - Subject)
- ज्ञान (Knowing): जान्ने क्रिया वा माध्यम (Process/Instrument)
- ज्ञेय (Known): जानिने वस्तु वा संसार (Object)
उदाहरणका लागि: म (ज्ञाता) आँखाले (ज्ञान) यो पुस्तक (ज्ञेय) पढ्दैछु।
तर राजा जनक भन्नुहुन्छ— यो भेद केवल सपनाको जस्तो हो!
२. सपनाको दृष्टान्त (The Dream Analogy)
सपनामा तिमी एउटा बाघ देख्छौ र डराएर भाग्छौ।
- त्यहाँ 'तिमी' (ज्ञाता) छौ।
- त्यहाँ 'बाघ' (ज्ञेय) छ।
- त्यहाँ 'डर र देख्ने क्रिया' (ज्ञान) छ।
तर बिहान आँखा खुल्दा के थाहा हुन्छ?
बाघ पनि तिम्रै मन थियो, भाग्ने व्यक्ति पनि तिमी नै थियौ, र जंगल पनि तिम्रै दिमागको सिर्जना थियो!
त्यहाँ तीनवटा छुट्टाछुट्टै वस्तु थिएनन्, केवल एउटै तिम्रो चेतना थियो।
त्यस्तै, जागृत अवस्थामा पनि ज्ञाता, ज्ञान र ज्ञेय तीन नभएर एउटै निरञ्जन आत्माको विलास हो।
३. साधकका लागि परम लाभ
जब ज्ञाता र ज्ञेयको द्वैत मेटिन्छ, तब सबै प्रकारको मानसिक द्वन्द्व, तनाव र चंचलता समाप्त हुन्छ।
साधक जान्दछ— जसलाई म खोजिरहेको छु, त्यो बाहिरको कुनै 'ज्ञेय' वस्तु होइन, त्यो त म आफैं 'निरञ्जन आत्मा' हुँ!