अध्याय 2 : आत्मविस्मयोल्लासः

१. दुःखको मूल निदान: द्वैत (The Root Cause of Suffering)

चिकित्सा विज्ञानमा रोगको उपचार गर्नुअघि त्यसको जरा पत्ता लगाउनुपर्छ। अध्यात्ममा संसारको महा-रोग 'दुःख' हो।
राजा जनक यसको अचूक निदान गर्नुहुन्छ— "द्वैतमूलमहो दुःखम्!"
उपनिषद्को प्रसिद्ध महावाक्य छ:

"द्वितीयाद्वै भयं भवति" (बृहदारण्यक उपनिषद् १.४.२)
अर्थात्: जहाँ 'दोस्रो' को जन्म हुन्छ, त्यहीँबाट भय, ईर्ष्या, लोभ र दुःख सुरु हुन्छ।

जब म कसैलाई 'अर्को' ठान्छु, तब:

• म उसलाई जित्न चाहन्छु (प्रतिस्पर्धा)।
• म उसबाट डराउँछु (शंका र असुरक्षा)।
• म उसबाट खोस्न चाहन्छु (लोभ)।

२. दुःखको एकमात्र अचूक औषधि: 'भेषजम्' (The Only Divine Medicine)

संसारको दुःख मेटाउन मानिसहरू धन कमाउँछन्, पद जोड्छन् वा मनोरञ्जन खोज्छन्। तर ती सबै अस्थायी हुन्; तिनले दुःखको कारण हटाउँदैनन्, केवल केही क्षण भुलाइदिन्छन्।

जनक भन्नुहुन्छ: दुःखको एउटै मात्र स्थायी औषधि छ:

1. 'दृश्यमेतन्मृषा सर्वम्': आँखाले देखिने, मनले अनुभव गरिने यो नाम-रूपको संसार बादल वा सिनेमाको पर्दा जस्तै परिवर्तनशील र मिथ्या हो।
2. 'एकोऽहं चिद्रसोऽमलः': म कुनै सानो हाडछालाको शरीर होइन; म त एक, निर्मल र चेतनामृतको रसस्वरूप आत्मा हुँ।

३. व्यावहारिक जीवनमा अद्वैतको उपयोग

जब तिमी बुझ्छौ कि तिम्रो सामुन्ने रहेको व्यक्ति, परिस्थिति र चुनौती कुनै भिन्न शत्रु होइनन्, बरु एउटै विराट चेतनाका तरंग हुन्, तब मनबाट ईर्ष्या, रिस र प्रतिशोधको आगो तुरुन्तै निभ्छ र हृदयमा असीम शान्ति फैलिन्छ।