अध्याय 2 : आत्मविस्मयोल्लासः
आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास
मय्यनन्तमहाम्भोधावाश्चर्यं जीववीचयः। उद्यन्ति घ्नन्ति खेलन्ति प्रविशन्ति स्वभावतः॥ २३ ॥
नेपाली भावार्थ
अहो! कस्तो आश्चर्य, म अनन्त महासागर-स्वरूप चैतन्यमा जीव (प्राणीहरू) रूपी छालहरू आफ्नै स्वभावले उठ्दछन्, एकअर्कासँग जुध्छन् र संघर्ष गर्छन्, खेल्छन् अनि फेरि अन्त्यमा स्वभावैले मभित्रै विलीन हुन्छन्!
“Oh, what a profound wonder! In me, the boundless ocean of Consciousness, the waves of individual beings naturally rise up, collide with one another, play for a while, and then spontaneously dissolve back into me!”
हाम्रो जन्म, जीवनको संघर्ष, खेल र मृत्यु— यी सबै महासागरमा छाल उठ्ने र बिलाउने जस्तै प्राकृतिक लीला हुन्। कुनै छाल छुट्टै मर्दैन, किनकि ऊ सधैं पानी नै थियो।
१. 'जीव-वीचयः' — जीवनको लीला-दृष्टि (Life as Divine Play)
राजा जनक यहाँ सम्पूर्ण जीवन, सृष्टि र ब्रह्माण्डलाई एउटा अद्भुत नाटक र खेलको रूपमा हेर्नुहुन्छ:
- 'उद्यन्ति' (जन्म): एउटा छाल समुद्रबाट माथि उठ्छ। उसले भन्छ— "म फलानो हुँ, म विशेष हुँ।"
- 'घ्नन्ति' (संघर्ष): त्यो छाल नजिकैको अर्को छालसँग जुध्छ। संसारमा मानिसहरू एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्छन्, लड्छन्, युद्ध गर्छन्।
- 'खेलन्ति' (क्रीडा): केही छालहरू घामको प्रकाशमा टल्कन्छन्, हाँस्छन्, खेल्छन्।
- 'प्रविशन्ति' (मृत्यु): केही क्षणपछि त्यो छाल फेरि समुद्रको पानीमै शान्त भएर हराउँछ।
जनक प्रश्न गर्नुहुन्छ:
"के त्यो छाल जन्मँदा समुद्र बढेको थियो? के त्यो छाल मेटिँदा समुद्र घट्यो?"
छाल पानीभन्दा भिन्न थिएन। न पानी जन्म्यो, न पानी मर्यो। केवल रूप बदलियो, जल जस्ताको तस्तै रह्यो।
२. मृत्युको अन्तिम समाधान
मानिस मृत्युदेखि किन डराउँछ? किनकि उसलाई लाग्छ— म एउटा छुट्टै 'छाल' हुँ र म मेटिन लागेको छु।
तर जब छालले थाहा पाउँछ— "अरे! म त छाल होइन, म त स्वयं महासागर नै हुँ!"
तब के ऊ मर्न डराउँछ?
छाल मेटिनु भनेको त महासागरसँग पुनः एक हुनु हो!
३. साधकको जीवनमा शान्ति
जब हामी संसारका घटना, मानिसहरू र उतारचढावलाई महासागरका छालको रूपमा हेर्न थाल्छौं:
- अरूको सफलता वा असफलता देखेर ईर्ष्या वा घमण्ड हुँदैन।
- जीवनका कठिनाइहरू भारी लाग्दैनन्; ती सबै एउटा रमाइलो खेल (लीला) जस्तै लाग्दछन्।