अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वाधिक प्रख्यात र क्रान्तिकारी रूपक (Metaphor) हो। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा उभिएका भीष्म पितामहको उमेर सय वर्ष नाघिसकेको थियो; उनको शरीर वृद्ध र जीर्ण भइसकेको थियो। द्रोणाचार्यको केश सेतै फुलिसकेको थियो। अर्जुन उनीहरूको मृत्युको कल्पनाले काँपिरहेका थिए। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यस्तो स्पष्ट र सरल उदाहरण दिनुहुन्छ जसले मृत्युको सम्पूर्ण भयानक छविलाई एकै क्षणमा भताभुङ्ग पारिदिन्छ: "अर्जुन, साँझ परेपछि जब तिम्रो लुगा फोहोर वा च्यातिएको हुन्छ, के तिमी त्यो लुगा फुकाल्दा रुन्छौ? के तिमी छाती पिट्दै विलाप गर्छौ? गर्दैनौ! तिमी पुरानो फुकालेर फुरुङ्ग हुँदै नयाँ सफा लुगा लगाउँछौ। यो शरीर पनि आत्माको एउटा बाहिरी पहिरन मात्र हो। जब यो शरीर पुरानो हुन्छ, रोगी हुन्छ, वा यसको प्रयोजन समाप्त हुन्छ, तब आत्माले यसलाई स्वाभाविक रूपमा छोडेर नयाँ शरीर रूपी वस्त्र धारण गर्दछ। त्यसैले मृत्यु कुनै अन्त्य होइन, केवल नयाँ वस्त्रको सुरुवात हो!"

मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुःख र त्रासको जड के हो? मृत्यु र परिवर्तनको भय। हामी आफ्नो शरीर, रूप, पदवी र बाहिरी आवरणसँग यति धेरै टाँसिएका (Attach) छौं कि हामी आफूलाई नै त्यो 'वस्त्र' ठान्दछौं। जब वस्त्र च्यातिन थाल्छ (बुढ्यौली, रोग वा मृत्यु नजिकिन्छ), हामी आत्तिन्छौं। तर यो श्लोकले चेतनाको केन्द्रलाई बदलिदिन्छ: - तपाईं वस्त्र होइन, वस्त्र पहिरिने व्यक्ति हुनुहुन्छ। - शरीर नष्ट हुनु भनेको तपाईं नष्ट हुनु होइन। - जीवनमा कुनै सम्बन्ध टुट्नु, कुनै पद गुम्नु वा कुनै परिस्थिति बदलिँदा पनि त्यो केवल पुरानो वस्त्र परिवर्तन भएको हो; तपाईंको भित्री सत्तातत्व अझै ताजै र अक्षुण्ण छ।