अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्रीकृष्ण मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा गहिरो र सूक्ष्म रहस्य खोल्नुहुन्छ। धेरै मानिसहरू जब तपस्या वा व्रत गर्छन्: उनीहरू बाहिरबाट खाना खान छोड्छन् (उपवास बस्छन्), आँखा चिम्लन्छन्। तर मनभित्र के चलिरहेको हुन्छ? मिठो खानेकुराको स्वाद, वासना र भोगको तीव्र तृष्णा (रस) भित्र मडारिइरहेको हुन्छ। यसलाई भनिन्छ— 'दमन' (Suppression)। जबसम्म भित्रको स्वाद मर्देन, तबसम्म मानिस जुनसुकै बेला फेरि पतित हुन सक्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "अर्जुन! जबसम्म तिमीले कुनै ठूलो आनन्द पाउँदैनौ, तबसम्म सानो आनन्दको मोह छुट्न सक्दैन। तर जब साधकले परमात्माको त्यो परम दिव्य अमृत (परमानन्द) को साक्षात्कार गर्छ, तब संसारका सम्पूर्ण सडेगलेका विषय-भोगहरूको स्वाद आफैं फिका र तुच्छ बन्दछ। सच्चा त्याग दमनबाट होइन, उच्चतर आनन्दको प्राप्ति (Higher Taste) बाट हुन्छ!"

हाम्रो जीवनमा हामी कुनै नराम्रो बानी (खराब खानपान, लत, आलस्य, वासना) छोड्न खोज्छौं। हामी इच्छाशक्ति (Willpower) लगाएर त्यसलाई जबर्जस्ती दबाउँछौं (Suppression)। तर केही दिनपछि हामी फेरि त्यही बानीमा फर्किन्छौं। किन? किनभने हाम्रो मनभित्र त्यो 'रस' (Temptation) अझै जीवित छ। मनोविज्ञानको नियम छ: "तपाईं केवल हटाएर कुनै बानी छोड्न सक्नुहुन्न; तपाईंले त्यसलाई कुनै उच्चतर कुराले प्रतिस्थापन (Replace) गर्नुपर्छ।" जब तपाईंलाई ध्यान, ज्ञान, सेवा र आत्म-शान्तिको साँचो आनन्द (The Higher Taste) मिल्छ, तब पुराना सस्तो लतहरू आफैं झरेर जान्छन्।