अध्याय 11 : प्रारब्धशान्तिः
प्रारब्ध र आत्मशान्ति
भावाभावविकारश्च स्वभावादिति निश्चयी। निर्विकारो गतक्लेशः सुखेनैवोपशाम्यति॥ १ ॥
नेपाली भावार्थ
कुनै वस्तुको उत्पत्ति (हुनु), विनाश (नहुनु) र त्यसमा आउने परिवर्तनहरू प्रकृतिकै आफ्नै स्वाभाविक नियमले हुन्छन् भन्ने कुरामा जसको अटल निश्चय भइसकेको छ, त्यस्तो व्यक्ति विकाररहित र सम्पूर्ण दुःख-कष्टहरूबाट मुक्त भएर सहजै परम शान्तिमा विश्राम पाउँछ।
“One who is firmly convinced that existence, non-existence, and transformation all occur naturally by the laws of Nature becomes free from perturbation, devoid of suffering, and effortlessly attains serene peace.”
संसारमा जे उत्पन्न हुन्छ, त्यो नाश हुन्छ र बदलिन्छ— यो प्रकृतिको नियम हो, तपाईंको दोष वा उपलब्धि होइन। प्रकृतिको नियमलाई स्वीकार्नु नै सबै मानसिक पीडाको अन्त्य हो।
१. एघारौं अध्यायको प्रारम्भ: 'निश्चय' को महाशक्ति
एघारौं अध्यायलाई अध्यात्म जगतमा 'निश्चय अष्टकम्' (दृढ निश्चयका आठ अमर सूत्रहरू) भनेर चिनिन्छ। यस अध्यायका सबै आठवटा श्लोकहरूमा सद्गुरु अष्टावक्रले एउटै मन्त्र दोहोर्याउनुहुन्छ— 'इति निश्चयी' (यस्तो अटल विश्वास भएको पुरुष)।
अध्यात्ममा केवल 'थाहा पाउनु' (बौद्धिक जानकारी) पर्याप्त छैन। जबसम्म त्यो सत्य तपाईंको रगतको कण-कणमा, श्वास-प्रश्वासमा 'अटल निश्चय' बन्दैन, तबसम्म बाहिरी परिस्थितिले मनलाई डगाइरहन्छ।
पहिलो श्लोकमा अष्टावक्र तीन कुराको चर्चा गर्नुहुन्छ:
- भाव (Existence/Birth): कुनै मानिस, धन वा वस्तु आउनु।
- अभाव (Non-existence/Death): कुनै वस्तु हराउनु, मानिसको मृत्यु हुनु वा नासिनु।
- विकार (Transformation/Aging): युवाबाट वृद्ध हुनु, मौसम फेरिनु, परिस्थिति बदलिनु।
२. 'स्वभावात्' — प्रकृतिको सहज नियम
हामी किन दुःखी हुन्छौं?
- जब कसैको जन्म हुन्छ, हामी उत्सव मनाउँछौं।
- जब कसैको मृत्यु हुन्छ, हामी छाती पिटेर रुन्छौं।
- जब शरीर बिरामी पर्छ, हामी आत्तिन्छौं।
अष्टावक्र सम्झाउनुहुन्छ:
"फूल फुल्नु र ओइलाउनु बगैंचाको स्वभाव हो। घाम उदाउनु र अस्ताउनु प्रकृतिको नियम हो। तिमी किन प्रकृतिका स्वाभाविक परिवर्तनहरूलाई आफ्नो व्यक्तिगत नाफा र घाटासँग जोडेर रुन्छौ?"
जब मानिसलाई यो बोध हुन्छ कि—
- संयोग पछि वियोग अनिवार्य छ।
- सुख पछि दुःखको पालो प्रकृतिकै चक्र हो।
- शरीरमा रोग र बुढ्यौली आउनु स्वाभाविक हो।
तब मनबाट 'किन यस्तो भयो?' भन्ने गुनासो सधैंका लागि मेटिन्छ। यही स्थिति 'गतक्लेशः' (सबै क्लेशहरू सकिनु) हो।
३. जीवनमा यसको प्रयोग (Living Equanimity)
- आफ्नो नियन्त्रणभन्दा बाहिर रहेका प्राकृतिक परिस्थितिहरू (रोग, मौसम, अरूको व्यवहार, समयको परिवर्तन) लाई सहज स्वीकार गर्नुहोस्।
- नदीको किनारमा बसेर बगिरहेको पानीलाई हेरे जस्तै जीवनका घटनाहरूलाई हेर्नुहोस्।
- जब तपाईंले प्रकृतिको खेललाई 'मेरो' भन्न छाड्नुहुन्छ, तपाईं 'सुखेनैवोपशाम्यति' — सहजै शान्तिको महासागरमा विश्राम पाउनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"हुनु र नहुनु प्रकृतिको खेल हो; म त यी सबै परिवर्तनलाई हेर्ने अपरिवर्तनीय साक्षी हुँ।"