0%
अध्याय 11 विवरण
श्लोक सूची (8)कथा मोड (Story)
अध्याय 11 • ६ मिनेट अध्ययन

प्रारब्धशान्तिः

प्रारब्ध र आत्मशान्ति : आठ दृढ निश्चयद्वारा चिन्तामुक्त हुने कला

Peace Beyond Destiny : The Eight Firm Convictions of the Sage

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको एघारौं अध्याय व्यावहारिक वेदान्तको अनुपम मणि हो। धेरै मानिसहरू अध्यात्मको कुरा त गर्छन्, तर जीवनमा अलिकति रोग, घाटा, अपमान वा विपत्ति आउनासाथ रुन र चिन्तित हुन थाल्छन्। उनीहरू भन्छन्— "मैले त भगवान्को पूजा गरेको थिएँ, ममाथि नै किन यस्तो विपत्ति आयो?" महर्षि अष्टावक्रले यस अध्यायमा जीवनका आठवटा महान् यथार्थहरू अगाडि सार्नुहुन्छ। प्रत्येक श्लोक 'निश्चयी' (जसको यस्तो दृढ निश्चय छ) शब्दबाट अन्त्य हुन्छ। अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ कि जब मानिसले सृष्टि, ईश्वर, प्रारब्ध, र चिन्ताको वास्तविक स्वभाव बुझ्दछ, तब ऊ कुनै पनि परिस्थितिमा विचलित नभई गहिरो महासागर झैं सदा शान्त रहन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सृष्टिको स्वभाव र ईश्वरको कर्तृत्व : आशाहरूको विसर्जन

महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकलाई परम शान्तिको पहिलो दुई जग सम्झाउनुभयो। पहिलो निश्चय (श्लोक १): "भावाभावविकारश्च स्वभावादिति निश्चयी। निर्विकारो गतक्लेशः सुखेनैवोपशाम्यति॥" अर्थात्, कुनै वस्तुको उत्पत्ति हुनु (भाव), नष्ट हुनु (अभाव), र त्यसमा परिवर्तन आउनु (विकार)— यो प्रकृतिको आफ्नै स्वभाव हो! शरीर जन्मिन्छ, हुर्कन्छ, रोगी हुन्छ र मर्छ; यो प्रकृतिको धर्म हो, आत्माको होइन। यस्तो जसको दृढ निश्चय छ, त्यो व्यक्ति स्वयम् निर्विकार र क्लेशरहित भएर अत्यन्त सहजै परम शान्तिमा विश्राम पाउँछ। दोस्रो निश्चय (श्लोक २): "ईश्वरः सर्वनिर्माता नेहान्य इति निश्चयी। अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते॥" अर्थात्, यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको सृष्टि, स्थिति र प्रलय गर्ने एक मात्र ईश्वर हुन्, अरू कोही पनि कर्ता छैन! म केही होइन, सबै घटना ईश्वरीय विधान अनुसार घटिरहेका छन्— यस्तो जसको दृढ निश्चय छ, उसका मनभित्रका सम्पूर्ण व्यक्तिगत आशाहरू (अपेक्षा) पग्लेर समाप्त हुन्छन्, र ऊ पूर्ण शान्त भएर कतै पनि आसक्त हुँदैन।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

ईश्वरः सर्वनिर्माता नेहान्य इति निश्चयी। अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते॥

“ईश्वर नै सबैका कर्ता हुन्, अरू कोही होइन भन्ने निश्चय भएको पुरुषका आशाहरू मेटिन्छन् र ऊ शान्त हुन्छ।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

प्रारब्ध, सम्पत्ति-विपत्ति र चिन्ता नै दुःखको मूल

तेस्रो निश्चय (श्लोक ३): "आपदः सम्पदः काले दैवादेवेति निश्चयी। तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं न वाञ्छति न शोचति॥" अर्थात्, जीवनमा आउने विपत्ति र सम्पत्ति समय अनुसार पूर्वजन्मका कर्महरू (प्रारब्ध/दैव) का कारणले मात्र आउँछन्! मानिसले चाहेर मात्र न सम्पत्ति आउँछ, न चाहेर विपत्ति टर्छ। यस्तो जसको दृढ निश्चय छ, ऊ सधैं तृप्त रहन्छ, उसका इन्द्रियहरू शान्त हुन्छन्, ऊ न धन आउँदा हर्षले मात्तिन्छ न संकट पर्दा शोक गर्छ। चौथो निश्चय (श्लोक ४): "सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी। साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते॥" अर्थात्, सुख र दुःख, जन्म र मृत्यु सबै प्रारब्धको खेल हो भन्ने जसको दृढ निश्चय छ, ऊ बाहिरी रूपमा कर्म गरिरहेको देखिए तापनि भित्रबाट कहिल्यै कुनै कर्मफलमा लिप्त हुँदैन। पाँचौं निश्चय (श्लोक ५): "चिन्तया जायते दुःखं नान्यथेहेति निश्चयी। तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः॥" अर्थात्, संसारमा सबै दुःखको एक मात्र कारण 'चिन्ता' हो, अरू कुनै कारणले मानिस दुःखी हुँदैन! परिस्थिति दुःखदायी हुँदैन, तर परिस्थितिको बारेमा मनले गर्ने अनावश्यक चिन्ताले मानिसलाई जलाउँछ। यस्तो जसको दृढ निश्चय छ, ऊ सम्पूर्ण चिन्ताहरूबाट मुक्त भएर, तृष्णारहित बनी सधैं सुखी र शान्त रहन्छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

चिन्तया जायते दुःखं नान्यथेहेति निश्चयी। तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः॥

“चिन्ताले नै सबै दुःख जन्माउँछ, अरू कुनै कारण छैन। यो बुझेर चिन्तामुक्त हुने व्यक्ति सधैं सुखी रहन्छ।”

दृश्य 3 • श्लोक ६–८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

कैवल्य पद र अगाध महासागर झैं शान्त स्थिति

छैटौं निश्चय (श्लोक ६): "नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति निश्चयी। कैवल्यमिव सम्प्राप्तो न स्मरत्यकृतं कृतम्॥" अर्थात्, "म शरीर होइन, न त यो शरीर मेरो हो, म त केवल शुद्ध बोधस्वरूप हुँ!" यस्तो जसको दृढ निश्चय छ, उसले जीवित छँदै कैवल्य (मोक्ष) पद प्राप्त गर्छ। उसले मैले के गरेँ र के गर्न छुटेछ भनेर विगत र भविष्यको कुनै चिन्ता गर्दैन। सातौं निश्चय (श्लोक ७): "आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी। निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः॥" अर्थात्, ब्रह्माजीदेखि लिएर एउटा सानो घाँससम्म जे जति छ, त्यो सबै म नै हुँ भन्ने जसको दृढ निश्चय छ, ऊ निर्विकल्प, परम पवित्र र शान्त हुन्छ। जे प्राप्त छ र जे अप्राप्त छ, दुवैप्रति ऊ पूर्ण सन्तुष्ट रहन्छ। आठौं निश्चय (श्लोक ८): "नानाश्चर्यमिदं विश्वं न किञ्चिदिति निश्चयी। शुद्धस्फुरणरूपोऽसौ अगाध इव शाम्यति॥" अर्थात्, अनेकौं आश्चर्यहरूले भरिएको यो विचित्र विश्व वास्तवमा केही पनि होइन, केवल सपनाको भ्रम मात्र हो भन्ने जसको दृढ निश्चय छ— त्यो पुरुष शुद्ध चैतन्यको स्फुरणस्वरूप भएर, अगाध महासागरको पिँध झैं पूर्ण रूपमा शान्त र अचल हुन्छ! यी आठ निश्चयहरू नै जीवनमा कुनै पनि आँधी-तुफानको बीचमा अटल रहने आध्यात्मिक स्तम्भ हुन्।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

नानाश्चर्यमिदं विश्वं न किञ्चिदिति निश्चयी। शुद्धस्फुरणरूपोऽसौ अगाध इव शाम्यति॥

“यो विचित्र संसार वास्तवमा केही पनि होइन भन्ने निश्चय भएको ज्ञानी, अगाध महासागर झैं शान्त हुन्छ।”

अध्याय 11 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको एघारौं अध्याय शान्तिको अचूक मन्त्र हो। यस अध्यायका आठ महा-निश्चय: १. **प्रकृतिको स्वभाव**: परिवर्तन र विनाश प्रकृतिको नियम हो, आत्मा सधैं निर्विकार छ। २. **ईश्वरको कर्तृत्व**: म कर्ता होइन, ईश्वर नै कर्ता हुन्। ३. **प्रारब्धको स्वीकार**: सुख-दुःख र सम्पत्ति-विपत्ति प्रारब्धले आउँछन्, त्यसैले समभाव राख। ४. **चिन्ता नै दुःखको मूल**: परिस्थितिले होइन, चिन्ताले जलाउँछ; चिन्ता त्याग्नु नै सुख हो। ५. **अगाध महासागर समान स्थिति**: जब संसारलाई शून्य र आत्मालाई सर्वस्व जानिन्छ, तब मन अगाध शान्तिमा विश्राम पाउँछ।