0%
अध्याय 12 विवरण
श्लोक सूची (8)कथा मोड (Story)
अध्याय 12 • ६ मिनेट अध्ययन

आत्मानुभवस्थितिः

राजा जनकको मौन स्थिति र सहज समाधि : 'एवमेवाहमास्थितः'

Abiding in the Self : The King's Supreme Silence & 'Thus Do I Abide'

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको बाह्रौं अध्याय मौनको महागीत हो। एघारौं अध्यायमा गुरु अष्टावक्रले दिएका आठवटा निश्चयहरू सुनेपछि राजा जनकको चेतना यति गहिरो मौन र स्थिरतामा पुग्यो कि त्यहाँ शब्दहरू पनि समाप्त भए। अध्याय १२ मा राजा जनकले आफ्नो व्यक्तिगत आत्मानुभव सुनाउँछन्। यस अध्यायका आठै श्लोकहरूको अन्त्यमा एउटै मन्त्र गुञ्जिन्छ: "एवमेवाहमास्थितः" (यस प्रकार म आफ्नै आत्मस्वरूपमा अटल स्थित छु!)। जनक देखाउँछन् कि वास्तविक अध्यात्म शरीरको कर्म त्याग्नु मात्र होइन, बोल्नु त्याग्नु मात्र होइन, मनको चिन्तन त्याग्नु मात्र पनि होइन; यहाँसम्म कि 'ध्यान गर्छु' वा 'समाधि लगाउँछु' भन्ने सूक्ष्म प्रयास पनि त्यागेर केवल आफ्नो स्वाभाविक हुनु (Being) मा स्थिर हुनु नै 'सहज समाधि' हो।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

कर्म, वाणी र मनको थकानबाट मौनमा प्रवेश

राजा जनकले गुरु अष्टावक्रको अगाडि हात जोडेर आफ्नो आन्तरिक मौनको यात्रा यसरी सुनाउन थाले: पहिलो श्लोक: "कायकृत्यासहः पूर्वं ततो वाग्विस्तरासहः। अथ चिन्तासहस्तस्मादेवमेवाहमास्थितः॥" अर्थात्, "हे गुरुदेव! पहिले म हात-खुट्टाले गरिने शारीरिक कर्महरू गर्नबाट असमर्थ (थकित) भएँ। त्यसपछि वाणीको विस्तार— तर्क, शास्त्रार्थ र बोल्ने व्यर्थ प्रयासबाट थकित भएँ। र अन्ततः मनले गर्ने अनेकौं चिन्तन, विचार र योजनाहरूबाट पनि म सर्वथा विरक्त भएँ। यसरी सम्पूर्ण शारीरिक, वाचिक र मानसिक चेष्टा शान्त भएपछि, अहिले म केवल आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थित छु!" दोस्रो श्लोकमा जनकले इन्द्रियहरूको शान्ति देखाए: "प्रीत्यभावेन शब्दादेरदृश्यत्वेन चात्मनः। विक्षेपैकाग्रहृदय एवमेवाहमास्थितः॥" अर्थात्, बाहिरी शब्द, रूप, रस आदि विषयहरूमा मेरो कुनै रुचि नै रहेन, र मेरो आत्मा कुनै आँखाले देखिने बाहिरी दृश्य होइन भन्ने बोध भयो। त्यसैले मेरो हृदय मनको विक्षेप (भड्काउ) र मनको एकाग्रता (ध्यानको हठ)— दुवैबाट मुक्त भएर, यस प्रकार म केवल आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु!
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

कायकृत्यासहः पूर्वं ततो वाग्विस्तरासहः। अथ चिन्तासहस्तस्मादेवमेवाहमास्थितः॥

“पहिले शरीरको कर्म, त्यसपछि वाणीको विस्तार, त्यसपछि मनको चिन्तनबाट विरक्त भई म आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

समाधि र ध्यानको पनि त्याग : हर्ष र विषादको अन्त्य

तेस्रो श्लोकमा जनकले ध्यानको गहिरो रहस्य खोले: "समाध्यादिसंस्कारैर्विक्षेपाग्रताकार्यैः। एवमेवाहमास्थितः॥" अर्थात्, समाधि लगाउने प्रयास गर्नु, चित्तलाई एकाग्र बनाउनु वा विक्षेप हटाउन खोज्नु— यी सबै त मनकै संस्कार र अभ्यासहरू हुन्! आत्मा त पहिलेदेखि नै नित्य समाधिस्थ छ। त्यसैले ध्यान र समाधिको कृत्रिम अभ्यासलाई पनि पन्छाएर, यस प्रकार म आफ्नै स्वरूपमा सहज स्थित छु! चौथो श्लोकमा जनकले परमानन्दको घोषणा गरे: "हेयोपादेयविरहादेवं हर्षविषादयोः। अभावादद्य हे ब्रह्मन्नेवमेवाहमास्थितः॥" अर्थात्, "हे ब्रह्मन्! केही त्याग्नुपर्ने (हेय) वा केही पाउनुपर्ने (उपादेय) केही बाँकी नरहेकोले, र हर्ष तथा विषाद दुवै समाप्त भइसकेको हुनाले, आज म केवल आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थित छु!" पाँचौं श्लोकमा जनकले सामाजिक र धार्मिक बन्धनहरू पन्छाए: "ब्रह्मचर्य वा गृहस्थ आदि आश्रमका नियम, अनाश्रम, ध्यान गर्नु वा ध्यान छोड्नु, र चित्तले मानेका अनेकौं संकल्प-विकल्पहरू— यी सबै केवल मनका भ्रम मात्र हुन् भनी देखेर, म आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु!"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

हेयोपादेयविरहादेवं हर्षविषादयोः। अभावादद्य हे ब्रह्मन्नेवमेवाहमास्थितः॥

“त्याग र ग्रहण नरहेकोले, हर्ष र विषाद समाप्त भएकोले, हे ब्रह्मन्! म आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु।”

दृश्य 3 • श्लोक ६–८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

अचिन्त्य आत्माको चिन्तन पनि त्याग : कृतार्थ पुरुषको लक्षण

छैटौं श्लोकमा जनकले कर्म र सन्यासको द्वन्द्व समाप्त गरे: "कर्मानुष्ठानमज्ञानाद्यथैवोपरमस्तथा। बुद्ध्वा सम्यगिदं तत्त्वमेवमेवाहमास्थितः॥" अर्थात्, अज्ञानका कारण मानिस कर्मको अनुष्ठानमा फँस्छ, र अज्ञानकै कारण मानिस कर्म त्यागेर भाग्ने (सन्यासको) हठ गर्दछ। कर्म गर्नु र कर्म छोड्नु दुवै अज्ञानका दुई छेउ हुन् भन्ने यो परम तत्त्व राम्ररी बुझेर, म आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु! सातौं श्लोकमा जनकले आत्म-चिन्तनको पनि अन्तिम सीमा देखाए: "अचिन्त्यं चिन्त्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्मादेवमेवाहमास्थितः॥" अर्थात्, आत्मा अचिन्त्य (मन र बुद्धिले सोच्नै नसकिने) छ। तर जब मानिसले अचिन्त्य आत्मालाई मनले सोच्न खोज्छ, तब त्यो चिन्तन पनि मनकै एउटा चिन्ता बन्दछ! त्यसैले 'म आत्मा हुँ' भनेर विचार गर्ने त्यो भावनालाई पनि त्यागेर, म केवल मौन भएर आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु! र आठौं श्लोकमा जनकले धन्य-उद्गार व्यक्त गरे: "जसले यस प्रकार आफ्नै वास्तविक स्वरूपमा विश्राम पाएको छ, ऊ नै यस संसारमा साँचो कृतार्थ (सफल) भएको छ। र जसको यस्तो स्वभाव बनिसकेको छ, ऊ नै धन्य र मुक्त पुरुष हो!"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

अचिन्त्यं चिन्त्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्मादेवमेवाहमास्थितः॥

“अचिन्त्य आत्मालाई सोच्न खोज्दा त्यो पनि चिन्ता बन्छ। त्यसैले त्यो भावना पनि त्यागेर म आफ्नै स्वरूपमा स्थित छु।”

अध्याय 12 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको बाह्रौं अध्यायले देखाउँछ कि सच्चा अध्यात्म 'केही गर्नु' होइन, बरु 'सहज हुनु' हो। यस अध्यायका प्रमुख शिक्षाहरू: १. **तीन तहको मौन**: पहिले शरीरको कर्म शान्त भयो, त्यसपछि वाणी शान्त भयो, र अन्ततः मनका विचारहरू शान्त भए। २. **ध्यानभन्दा पर सहज समाधि**: ध्यान त एउटा प्रयास हो; जब प्रयास पनि सकिन्छ, तब सहज समाधि सुरु हुन्छ। ३. **'एवमेवाहमास्थितः'**: न केही त्याग्नु छ, न केही पाउनु छ। केवल आफ्नै स्वरूपमा मौन विश्राम लिनु नै जीवनको अन्तिम गन्तव्य हो।