0%
अध्याय 13 विवरण
श्लोक सूची (7)कथा मोड (Story)
अध्याय 13 • ५ मिनेट अध्ययन

परमानन्दप्राप्तिः

परमानन्दको स्थिति : अकिञ्चन हुनुको परम सुख र 'अहमासे यथासुखम्'

Supreme Bliss : The Joy of Possessing Nothing & 'I Abide in Bliss'

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको तेह्रौं अध्याय जीवनमुक्तिको सौन्दर्य र सहजताको अनुपम उत्सव हो। संसारमा मानिसहरू सोच्छन् कि धेरै सम्पत्ति, ठूलो महल वा धेरै मान-सम्मान भएपछि मात्र सुखी भइन्छ। अर्कोतर्फ कतिपय संन्यासीहरू सोच्छन् कि सबै कुरा छोडेर जंगल गएपछि मात्र सुखी भइन्छ। तर राजा जनक यस अध्यायमा यी दुवै भ्रान्तिलाई तोड्नुहुन्छ। जनक देखाउँछन् कि साँचो सुख बाहिरका वस्तुहरू थुपार्नुमा पनि छैन र बाहिरका वस्तुहरू जबर्जस्ती त्याग्नुमा पनि छैन। साँचो सुख त 'अकिञ्चन' (भित्रबाट केही पनि मेरो होइन भन्ने पूर्ण निर्भारता) हुनुमा छ। यस अध्यायका सातै श्लोकहरूको अन्त्यमा जनक आनन्दले घोषणा गर्छन्: "अहमासे यथासुखम्" (म आफ्नो स्वरूपमा परम सुखी भएर स्थित छु!)।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

अकिञ्चन हुनुको परम सुख : लंगौटीधारी संन्यासीलाई पनि दुर्लभ

मिथिलाका चक्रवर्ती सम्राट राजा जनकले राजसिंहासनमा बस्दाबस्दै पनि आफूलाई पूर्ण रूपमा 'अकिञ्चन' (केही पनि नभएको फकिर) अनुभव गरे। पहिलो श्लोकमा जनकले भने: "अकिञ्चनभवं स्वास्थ्यं कौपीनत्वेऽपि दुर्लभम्। त्यागादाने विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥" अर्थात्, "भित्रबाट केही पनि मेरो होइन, म पूर्ण अकिञ्चन छु भन्ने भावबाट जुन वास्तविक स्वास्थ्य, परम विश्राम र सुख मिल्छ, त्यो सुख केवल लंगौटी (कौपीन) मात्र लगाएर जंगल पस्ने हठयोगी संन्यासीलाई पनि अत्यन्त दुर्लभ छ! किनकि उसको मनमा अझै त्यागेको अहंकार बाँकी रहन्छ। त्यसैले त्याग र ग्रहण दुवैको आग्रहलाई छोडेर, म आफ्नै स्वरूपमा परम आनन्दले स्थित छु!" दोस्रो श्लोकमा जनकले शरीर, वाणी र मनको थकानलाई विदा गरे: "कुत्रापि खेदः कायस्य जिह्वा कुत्रापि खिद्यते। मनः कुत्रापि तत् त्यक्त्वा पुरुषार्थे स्थितः सुखम्॥" अर्थात्, कहिले यो शरीर कर्मले थाक्छ, कहिले जिब्रो बोल्दा-बोल्दा थाक्छ, कहिले मन चिन्तनले थाक्छ। ती सबै थकानहरूलाई साक्षी भावले त्यागेर, म मानव जीवनको परम पुरुषार्थ (आत्मा) मा सुखी भएर स्थित छु!
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

अकिञ्चनभवं स्वास्थ्यं कौपीनत्वेऽपि दुर्लभम्। त्यागादाने विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥

“अकिञ्चन हुनुको वास्तविक सुख लंगौटीधारी संन्यासीलाई पनि दुर्लभ छ। त्यसैले म परम आनन्दले स्थित छु।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सहज कर्म र हठयोगीहरूको बन्धनबाट मुक्ति

तेस्रो श्लोकमा जनकले कर्मको रहस्य खोले: "कृतं किमपि नैव स्यादिति सञ्चिन्त्य तत्त्वतः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वासे यथासुखम्॥" अर्थात्, आत्मा अकर्ता भएको हुनाले वास्तवमा कुनै कर्म गरिएको नै छैन भन्ने यो परम तत्त्व बुझेर— जब र जे कर्म प्रारब्धले स्वतः अगाडि आइपर्छ, त्यो सहजै गर्दै म आफ्नै आनन्दमा मस्त छु! राजा हुनुको कर्तव्य आयो भने न्याय गर्छु, भोजन आयो भने खान्छु, विश्राम आयो भने सुत्छु; तर भित्रबाट म कुनै कर्मको कर्ता बन्दिनँ। चौथो श्लोकमा जनकले कर्मकाण्डी योगीहरूसँग भेद देखाए: "शरीरमा बस्ने हठयोगीहरूलाई कर्म गर्ने वा कर्म त्याग्ने हठको बन्धन हुन्छ— 'मैले यति जप गरेँ, मैले यति ध्यान गरेँ, मैले यो त्यागेँ।' तर म संयोग र वियोग दुवै बन्धनबाट मुक्त भएर, आफ्नै आनन्दमा स्थित छु!" पाँचौं श्लोकमा जनकले भने: "बस्नु, हिँड्नु वा सुत्नुमा मेरो आत्माको कुनै लाभ वा हानि छैन। त्यसैले आवश्यकता अनुसार बस्दै, हिँड्दै र सुत्दै म आफ्नै आनन्दमा स्थित छु!"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

कृतं किमपि नैव स्यादिति सञ्चिन्त्य तत्त्वतः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वासे यथासुखम्॥

“वास्तवमा कुनै कर्म गरिएको छैन भन्ने बुझेर, जे कर्म अगाडि आउँछ त्यो गर्दै म आनन्दमा स्थित छु।”

दृश्य 3 • श्लोक ६–७मूल श्लोक हेर्नुहोस्

लाभ-हानि र शुभ-अशुभभन्दा परको अनन्त आनन्द

छैटौं श्लोकमा जनकले सिद्धि र क्षतिको चिन्ता पन्छाए: "स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिनिर्यत्नतो न वा। नाशानाशी विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥" अर्थात्, निदाउँदा मेरो आत्माको कुनै हानि हुँदैन, र धेरै हठपूर्ण प्रयत्न गर्दा आत्मामा कुनै नयाँ सिद्धि थपिँदैन! किनकि आत्मा पहिलेदेखि नै सिद्ध र पूर्ण छ। त्यसैले नाश र लाभको द्वन्द्व बिर्सेर, म आफ्नै आनन्दमा स्थित छु! सातौं श्लोकमा जनकले अध्याय १३ को निष्कर्ष सुनाए: "सुखादिरूपानियमं भावेष्वालोक्य भूरिशः। शुभाशुभे विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥" अर्थात्, संसारका विभिन्न परिस्थितिहरूमा सुख र दुःखको कुनै निश्चित नियम छैन। एउटै वस्तुले कहिले सुख दिन्छ, कहिले त्यही वस्तुले दुःख दिन्छ। यो संसारको अनिश्चितता राम्ररी देखेर, शुभ र अशुभ दुवैका मानसिक अवधारणाहरू त्यागेर— म केवल आफ्नै परमानन्द स्वरूपमा स्थित छु! यसरी राजा जनकले बाहिरबाट सम्पूर्ण राजकाज सम्हाल्दै पनि भित्रबाट एक मुक्त, निर्भार र परमानन्दमय जीवन बाँच्ने कला सिद्ध गरे।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

सुखादिरूपानियमं भावेष्वालोक्य भूरिशः। शुभाशुभे विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥

“परिस्थितिहरूमा सुख-दुःखको कुनै निश्चित नियम नदेखेर, शुभ र अशुभ त्यागी म आनन्दमा स्थित छु।”

अध्याय 13 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको तेह्रौं अध्यायले देखाउँछ कि सच्चा संन्यास बाहिरी कपडामा होइन, भित्री निर्भारतामा हुन्छ। यस अध्यायका प्रमुख सन्देशहरू: १. **अकिञ्चनत्व नै सर्वोच्च ऐश्वर्य हो**: जब मनभित्र 'केही पनि मेरो होइन' भन्ने निर्मल भाव आउँछ, तब मानिस सम्राटहरूभन्दा पनि सुखी हुन्छ। २. **सहज कर्म**: जे काम आइपर्छ, त्यो निष्काम भावले गर्ने, तर भित्रबाट अकर्ता रहने। ३. **'अहमासे यथासुखम्'**: लाभ-हानि, सिद्धि-असिद्धि, र शुभ-अशुभभन्दा माथि उठेर आफ्नै आत्मामा सदा आनन्दित रहनु नै जीवनमुक्तिको सौन्दर्य हो।