अध्याय 13 : परमानन्दप्राप्तिः
परमानन्दको स्थिति
कृतं किमपि नैव स्यादिति सञ्चिन्त्य तत्त्वतः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वासे यथासुखम्॥ ३ ॥
नेपाली भावार्थ
यथार्थ दृष्टिले हेर्दा म (आत्मा) द्वारा वास्तवमा केही पनि गरिएको छैन र आत्मा सधैँ अकर्ता छ भन्ने परम सत्यलाई राम्ररी बुझेर; समय र परिस्थितिवश जब जे कर्तव्य अगाडि आइपर्छ, त्यसलाई सहजै पूरा गरेर म आफ्नो स्वाभाविक आनन्दमा सुखपूर्वक बसिरहेको छु।
“Having realized the truth that, in reality, nothing is ever done by the Self, whenever whatever duty presents itself to be done, I do it and abide happily as I please.”
आत्मा कहिल्यै कुनै कर्मको कर्ता होइन। यो बुझेपछि मानिस न कामबाट भाग्छ, न त कामको योजना बनाएर तनाव लिन्छ। वर्तमान परिस्थितिमा जे अगाडि आउँछ, त्यसलाई खेल जस्तै खेलेर ऊ सदा आनन्दित रहन्छ।
१. 'कृतं किमपि नैव स्यात्' — अकर्ता आत्मा
वेदान्तको सबैभन्दा गहिरो सत्य यो हो:
"इन्द्रियहरूले इन्द्रियका विषयमा काम गरिरहेका छन्, प्रकृतिले प्रकृतिको काम गरिरहेको छ; आत्मा त केवल यी सबैको अचल साक्षी हो।"
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
- मैले राज्य चलाएँ? होइन, त्यो त शरीर र बुद्धिको नियमले चल्यो।
- मैले न्याय गरेँ? त्यो त कानून र प्रकृतिको व्यवस्था थियो।
- आत्माले आजसम्म न कुनै युद्ध लड्यो, न कुनै दरबार बनायो। आत्मा सधैँ अकर्ता रह्यो।
२. सहज कर्मको कला (Spontaneous Action)
जब कर्तापनको अहङ्कार मेटिन्छ, तब मानिसले के गर्छ?
के ऊ ढुङ्गा जस्तै निष्क्रिय बन्छ?
बिल्कुलै बन्दैन!
जनक भन्नुहुन्छ: "यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा!"
- जब भोको मानिस आउँछ, उसलाई अन्न दिइन्छ।
- जब प्रजाको समस्या आउँछ, न्याय गरिन्छ।
- जब सुत्ने बेला हुन्छ, सुतिन्छ।
कुनै पूर्वग्रह (Preconceived Plan) छैन, कुनै भविष्यको षड्यन्त्र छैन।
जसरी ऐनाको अगाडि जे आउँछ, ऐनाले त्यसलाई देखाइदिन्छ र त्यो गएपछि ऐना फेरि खाली हुन्छ— त्यसैगरी ज्ञानी मानिस परिस्थिति अनुसार कर्म गर्दछ तर भित्रबाट सधैँ खाली र मुक्त रहन्छ।
३. 'आसे यथासुखम्' — निर्लेप आनन्द
कर्म गर्दा पनि कुनै तनाव छैन, र कर्म सकिएपछि कुनै सम्झना छैन।
जनक कर्मको बन्धनबाट पूर्ण मुक्त भएर 'यथासुखम्' आफ्नै आत्मानन्दमा स्थिर हुनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"कर्म गर तर कर्ता नबन; परिस्थिति अनुसार जे अगाडि आउँछ, त्यसलाई सहजै पूरा गरेर आफ्नै शान्तिमा विश्राम गर।"