अध्याय 13 : परमानन्दप्राप्तिः
परमानन्दको स्थिति
कुत्रापि खेदः कायस्य जिह्वा कुत्रापि खिद्यते। मनः कुत्रापि तत् त्यक्त्वा पुरुषार्थे स्थितः सुखम्॥ २ ॥
नेपाली भावार्थ
कहिलेकाहीँ शरीरले थकान वा कष्ट भोग्छ, कहिलेकाहीँ धेरै बोल्दा जिब्रो थाक्छ, र कहिलेकाहीँ मनमा चिन्ताको बादल मडारिन खोज्छ; तर ती सबै शारीरिक र मानसिक कष्टहरूसँगको आफ्नो झूटा सम्बन्ध त्यागेर, म आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूप (परम पुरुषार्थ) मा आनन्दपूर्वक स्थित छु।
“Sometimes there is fatigue of the body; sometimes the tongue is wearied with speech; sometimes the mind is troubled with thoughts. Casting aside identification with all of them, I remain happily established in the supreme reality of the Self.”
शरीर थाक्न सक्छ, जिब्रो थाक्न सक्छ, मन अशान्त हुन सक्छ— तर तपाईं ती तीनवटै होइनन्। तपाईं त ती सबैलाई हेर्ने साक्षी आत्मा हुनुहुन्छ। जब यो तादात्म्य छुट्छ, तब कुनै पनि शारीरिक वा मानसिक कष्टले तपाईंलाई छुन सक्दैन।
१. तीनवटै स्तरका कष्टहरूको पहिचान
संसारमा दुःख तीन तहमा आउँछ:
- कायस्य खेदः (Bodily Suffering): हिँड्दा, काम गर्दा, बिरामी पर्दा शरीर थाक्छ।
- जिह्वा खिद्यते (Speech Fatigue): बोल्दा, तर्क गर्दा, अरूलाई सम्झाउँदा वाणी थाक्छ।
- मनः खिद्यते (Mental Agitation): आशा, डर र स्मृतिका कारण मन अशान्त हुन्छ।
साधारण मानिस भन्छ: "म थाकेँ, म दुःखी छु, मेरो मन बिग्रियो।"
उनी शरीर र मनको थकानलाई आफ्नै थकान मान्दछन्।
२. 'तत् त्यक्त्वा' — झूटा सम्बन्धको त्याग
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
"शरीर थाकेको हो, म थाकेको होइन। जिब्रो थाकेको हो, म थाकेको होइन। मन तरङ्गित भएको हो, म होइन!"
जसरी:
- तपाईंले चलाइरहेको कारको टायर पञ्चर हुँदा तपाईं पञ्चर हुनुहुन्न; केवल कारमा समस्या आएको हो।
- त्यसैगरी शरीर, वाणी र मन केवल चेतनाका साधन हुन्। ती थाक्छन्, बिग्रिन्छन्, निको हुन्छन्— तर साक्षी आत्मा सधैँ निष्कलङ्क र ताजा रहन्छ।
३. 'पुरुषार्थे स्थितः सुखम्'
यहाँ 'पुरुषार्थ' को अर्थ चार पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) मध्येको 'परम मोक्ष' वा आत्माको वास्तविक स्वरूप हो।
जब जनकले शरीर, वाणी र मनको भारी बिसाइदिनुभयो, उहाँ आफ्नो सहज दिव्य स्वरूपमा स्थापित हुनुभयो।
मनन सूत्र:
"शरीर थाकोस् वा मन डगोस्, म त यी सबैलाई हेर्ने अनन्त, अखण्ड र आनन्दमय साक्षी हुँ।"