अध्याय 13 : परमानन्दप्राप्तिः

१. 'देहस्थयोगिनः' — शरीरको स्तरमा अड्किएका योगीहरू

राजा जनक यहाँ धेरै गहिरो आध्यात्मिक कसीमा चर्चा गर्नुहुन्छ:

• केही साधकहरू छन् जो दिनरात हठ गर्छन्: "मैले यो मन्त्र जप्नैपर्छ, मैले यो यम-नियम पालना गर्नैपर्छ।"
• केही सन्यासीहरू छन् जो हठ गर्छन्: "म कुनै काम छुन्नँ, म हात बाँधेर बस्छु।"

जनक यी दुवैलाई 'देहस्थयोगिनः' (अझै पनि शरीरकै पहिचानमा बाँधिएका साधक) भन्नुहुन्छ।
किनकि:

• कर्म गर्नु पनि शरीरको विषय हो।
• कर्म त्याग्नु पनि शरीरकै हठ हो।
  जबसम्म मानिसले "म शरीर हुँ" भन्ने मान्यता छोड्दैन, तबसम्म कर्म र अकर्मको आग्रह (निर्बन्ध) टुट्दैन।

२. 'संयोगायोगविरहात्' — संयोग र वियोगबाट मुक्ति

सांसारिक मानिस दुई कुरामा पिल्सिन्छ:

1. संयोग (Union): मनपर्ने मानिस वा धन भेटिँदा खुसी हुनु।
2. वियोग (Separation): त्यो मानिस वा धन छुट्दा छाती पिटेर रुनु।

तर आत्मा कस्तो छ?
आत्मा 'असंग' छ।

• आकाशसँग बादल जोडिन्छ पनि र छुटिन्छ पनि; तर आकाश न बादलसँग जोडिएर धनी हुन्छ, न बादल उडेर जाँदा गरिब हुन्छ!
• त्यसैगरी जनक भन्नुहुन्छ: मेरो न कसैसँग संयोग छ, न वियोग। म त केवल अनन्त आकाश जस्तै छु।

३. सच्चा स्वतन्त्रता

जब संयोग र वियोगको भय सकियो, तब राजा जनक दरबारमा बस्दा पनि मुक्त छन्, र जङ्गलमा बस्दा पनि मुक्त छन्।
उहाँ कुनै नियमको दास हुनुहुन्न; उहाँ 'यथासुखम्' आत्म-आनन्दमा रमिरहनुभएको छ।

मनन सूत्र:
"न जोडिँदा खुसी हुनु छ, न छुट्दा दुःखी हुनु छ; म त संयोग र वियोग दुवैभन्दा पर रहेको नित्य असंग आत्मा हुँ।"