अध्याय 13 : परमानन्दप्राप्तिः
परमानन्दको स्थिति
स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिर्यत्नवतो न वा। नाशोल्लासौ विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥ ६ ॥
नेपाली भावार्थ
सुतिरहनु वा निष्क्रिय बस्नाले मेरो कुनै हानि (घाटा) हुँदैन, र ठूलो परिश्रम वा प्रयास गर्नाले मलाई कुनै नयाँ सिद्धि वा लाभ पनि थपिँदैन। त्यसैले नास (हानि) को शोक र प्राप्तिको उल्लास दुवैलाई त्यागेर, म आफ्नै स्वाभाविक आत्मस्वरूपमा परम सुखपूर्वक बसिरहेको छु।
“I incur no loss by sleeping, nor do I achieve any gain through strenuous effort. Therefore, abandoning both the grief of ruin and the euphoria of success, I abide happily as I please.”
आत्मा न कुनै काम नगर्दा घट्छ, न त धेरै काम गर्दा बढ्छ। जब मानिस जान्दछ कि ऊ पहिलेदेखि नै पूर्ण छ, तब सफलताको मादकता र असफलताको डर दुवै समाप्त हुन्छन्।
१. प्रयास र उपलब्धिको भ्रम (Beyond Loss and Gain)
संसारको सम्पूर्ण अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचना दुई कुरामा चल्दछ:
- नाश (Loss/Ruination): "काम गरिनस् भने बर्बाद हुन्छस्, खान पाउँदैनस्।"
- उल्लास (Gain/Euphoria): "धेरै मेहनत गरिस् भने ठूलो मानिस बन्छस्, पुरस्कार पाउँछस्।"
तर राजा जनक आत्माको सार्वभौम सत्य प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
- स्वपतो नास्ति मे हानिः: जब म सुत्छु वा केही नगरी बस्छु, मेरो आत्माबाट एक थोपा पनि केही घट्दैन।
- सिद्धिर्यत्नवतो न वा: जब म दिनरात पसिना बगाएर राज्य चलाउँछु, मेरो आत्मामा कुनै नयाँ हीरा वा सुन थपिँदैन।
किनकि आत्मा सधैँ पूर्ण छ!
जो पहिलेदेखि नै पूर्ण छ, उसलाई कुनै प्रयासले अझै बढी पूर्ण बनाउन सकिँदैन।
२. 'नाशोल्लासौ विहाय' — तटस्थताको शिखर
जब घाटाको डर हराउँछ:
- मानिसमा चिन्ता, डिप्रेसन र असुरक्षा मेटिन्छ।
र जब उपलब्धिको घमण्ड हराउँछ: - मानिसमा अहंकार र अरूलाई होच्याउने प्रवृत्ति मेटिन्छ।
जनक नास र उल्लास दुवैलाई फ्याँकेर नदी जस्तै बग्नुहुन्छ।
३. राजाको वास्तविक वैभव
जनक कुनै आलसी भएर ओछ्यानमा पल्टिरहेका छैनन्; उनी मिथिलाको राजकाज चलाइरहेका छन्।
तर उनको भित्री चेतनामा:
- राज्यमा खडेरी परेर नोक्सान हुँदा पनि उनी भित्रबाट विचलित छैनन्।
- राज्यमा सुनको वर्षा भएर उल्लास छाउँदा पनि उनी मात्तिएका छैनन्।
उनी सधैँ 'अहमासे यथासुखम्' — समभावमा स्थित हुनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"मेहनतले आत्मामा केही थपिँदैन, आरामले आत्माबाट केही घट्दैन; म त नित्य पूर्ण र असंग चेतना हुँ।"