अध्याय 13 : परमानन्दप्राप्तिः
परमानन्दको स्थिति
सुखादिरूपनियमं भावेष्वालोक्य भूरिशः। शुभाशुभे विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥ ७ ॥
नेपाली भावार्थ
संसारका सम्पूर्ण पदार्थ र परिस्थितिहरूमा सुख र दुःख जस्ता अनुभवहरू परिवर्तनशील र अनित्य नियमले आउने-जाने गर्दछन् भन्ने कुरा पटक-पटक गहिरिएर देखेर; म शुभ (राम्रो) र अशुभ (नराम्रो) दुवै प्रकारका मानसिक द्वन्द्वहरू त्यागेर आफ्नै स्वाभाविक आत्मस्वरूपमा परम सुखपूर्वक बसिरहेको छु।
“Having observed repeatedly the transient nature of pleasure and pain in all worldly circumstances, and having abandoned all notions of the auspicious and inauspicious, I abide happily as I please.”
संसारका कुनै पनि वस्तुमा स्थायी सुख छैन, ती सबै परिवर्तनशील छन्। जब मानिसले शुभ र अशुभका सामाजिक-मानसिक द्वन्द्वहरू पार गर्छ, तब ऊ आफ्नै नित्य आनन्दमा विश्राम पाउँछ।
१. तेह्रौं अध्यायको उपसंहार: संसारको अनित्यताको दर्शन
तेह्रौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा राजा जनकले संसारको प्रकृतिको गहिरो वैज्ञानिक र आध्यात्मिक निचोड प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
- 'भावेष्वालोक्य भूरिशः': संसारका कुनै पनि वस्तु, सम्बन्ध वा घटनालाई पटक-पटक जाँचेर हेर्दा के पाइन्छ?
- 'सुखादिरूपनियमम्': जुन कुराले आज सुख दिन्छ, भोलि त्यसैले दुःख दिन्छ।
- मिठाई खाँदा सुरुमा सुख हुन्छ, धेरै खाँदा रोग लाग्छ।
- नयाँ कपडा किन्दा सुरुमा हर्ष हुन्छ, पुरानो हुँदा वा च्यातिँदा दुःख हुन्छ।
- पद पाउँदा सम्मान हुन्छ, पद जाँदा अपमान हुन्छ।
संसारको कुनै पनि वस्तुमा स्थायी, अविनाशी सुख छँदै छैन!
२. 'शुभाशुभे विहाय' — शुभ र अशुभभन्दा पर
साधारण मानिस सधैँ अलमलिन्छ:
- "यो मेरो लागि शुभ भयो, त्यो अशुभ भयो।"
- "यो राम्रो साइत हो, त्यो नराम्रो साइत हो।"
तर राजा जनक जान्नुहुन्छ:
- आत्माका लागि कुनै पनि कुरा न शुभ छ, न अशुभ।
- आत्मा त घाम जस्तै हो, जसले मन्दिरलाई पनि उज्यालो दिन्छ र फोहोरको थुप्रोलाई पनि उज्यालो दिन्छ।
घाम न मन्दिरले गर्दा पवित्र हुन्छ, न फोहोरले गर्दा बिटुलो हुन्छ।
३. 'अहमासे यथासुखम्' — पूर्ण स्वतन्त्रता
सबै बाहिरी नियम, शुभ-अशुभका भय, र त्याग-ग्रहणका बन्धनहरू मेटिएपछि जनक कहाँ पुग्नुभयो?
उहाँ आफ्नै सच्चिदानन्द आत्मा मा पुग्नुभयो।
अब उहाँलाई कुनै डर छैन, कुनै हतार छैन, कुनै पश्चात्ताप छैन।
उहाँ केवल 'यथासुखम्' — परम आनन्दमा सदा-सदाका लागि प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"सुख र दुःख परिस्थिति अनुसार बदलिन्छन्; शुभ र अशुभ मनका विचार हुन्। यी सबैलाई साक्षी भएर हेर्नु र आफ्नै अनन्त आनन्दमा विश्राम लिनु नै जीवनमुक्ति हो।"