दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्
शून्यचित्त अवस्था र ब्युँझिएको मानिसको स्मृतिशून्यता
राजा जनकले आफ्नो सहज शान्तिको स्वरूप अष्टावक्रको अगाडि व्यक्त गर्नुभयो।
पहिलो श्लोकमा जनकले भने:
"प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद्भावभावनः। निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः॥"
अर्थात्, जो स्वभावैले शून्यचित्त (जसको मनमा कुनै सांसारिक विषयको छाप, वासना वा ग्रन्थि छैन) भइसकेको छ— ऊ बाहिरबाट व्यवहार गर्दा कुनै कार्यमा लागेको देखिए तापनि, वास्तवमा गहिरो निद्राबाट भर्खर ब्युँझिएको मानिस जस्तै विगतका सम्पूर्ण स्मरण, पश्चाताप र योजनाहरूबाट सर्वथा मुक्त हुन्छ!
जसरी गहिरो निद्राबाट ब्युँझिँदा सपनाका घटनाहरू तुरुन्तै हराउँछन्, त्यसरी नै आत्मज्ञानीका लागि संसारका विगतका सुख-दुःखको कुनै छाप बाँकी रहँदैन।
दोस्रो श्लोकमा जनकले परम विस्मयका साथ सोधे:
"क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा॥"
अर्थात्, "कहाँ छन् ती धन-दौलतहरू? कहाँ छन् ती मित्रहरू? कहाँ छन् ती मनलाई लुट्ने इन्द्रियरूपी चोरहरू (विषयदस्यवः)? र कहाँ छन् ती शास्त्रहरू र बौद्धिक विज्ञानहरू? जब मेरो मनभित्रको सम्पूर्ण तृष्णा (स्पृहा) पग्लेर सदाका लागि शान्त भयो!"
तृष्णा हुँदासम्म मात्र धन, मित्र, शास्त्र र विषयको मूल्य हुन्छ। जब भित्रको चाहना नै मेटियो, तब यी सबै बाहिरी खेलहरू बालुवाको घर झैं विलीन भए।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा॥
“कहाँ छन् धन, कहाँ मित्र, कहाँ विषयरूपी चोर, कहाँ शास्त्र? जब मेरो सम्पूर्ण तृष्णा पग्लेर शान्त भयो!”