0%
अध्याय 14 विवरण
श्लोक सूची (4)कथा मोड (Story)
अध्याय 14 • ४ मिनेट अध्ययन

शान्तिबोधः

सहज शान्ति : तृष्णा पग्लिँदा संसार र शास्त्रहरूको विसर्जन

Effortless Tranquility : When Desires Dissolve, the World Fades Away

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको चौधौं अध्यायमा राजा जनक आफ्नो आन्तरिक शून्यता र सहज शान्तिको वर्णन गर्छन्। जब मानिसको मनभित्रको 'चाहना' (तृष्णा) पग्लेर समाप्त हुन्छ, तब उसलाई संसारका कुनै पनि कुराले आकर्षित वा विचलित गर्न सक्दैन। यहाँसम्म कि शास्त्र, सिद्धान्त र मोक्षको इच्छा पनि फिका हुन्छ। जनक देखाउँछन् कि जो भित्रबाट संशयरहित भइसकेको छ, ऊ बाहिरबाट एउटा मस्त बालक वा उन्मत्त फकिर झैं स्वच्छन्द विचरण गर्छ। उसलाई समाजको नियम वा लोकलाजको कुनै डर हुँदैन, किनकि ऊ स्वयम् परम सत्यमा लीन भइसकेको हुन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

शून्यचित्त अवस्था र ब्युँझिएको मानिसको स्मृतिशून्यता

राजा जनकले आफ्नो सहज शान्तिको स्वरूप अष्टावक्रको अगाडि व्यक्त गर्नुभयो। पहिलो श्लोकमा जनकले भने: "प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद्भावभावनः। निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः॥" अर्थात्, जो स्वभावैले शून्यचित्त (जसको मनमा कुनै सांसारिक विषयको छाप, वासना वा ग्रन्थि छैन) भइसकेको छ— ऊ बाहिरबाट व्यवहार गर्दा कुनै कार्यमा लागेको देखिए तापनि, वास्तवमा गहिरो निद्राबाट भर्खर ब्युँझिएको मानिस जस्तै विगतका सम्पूर्ण स्मरण, पश्चाताप र योजनाहरूबाट सर्वथा मुक्त हुन्छ! जसरी गहिरो निद्राबाट ब्युँझिँदा सपनाका घटनाहरू तुरुन्तै हराउँछन्, त्यसरी नै आत्मज्ञानीका लागि संसारका विगतका सुख-दुःखको कुनै छाप बाँकी रहँदैन। दोस्रो श्लोकमा जनकले परम विस्मयका साथ सोधे: "क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा॥" अर्थात्, "कहाँ छन् ती धन-दौलतहरू? कहाँ छन् ती मित्रहरू? कहाँ छन् ती मनलाई लुट्ने इन्द्रियरूपी चोरहरू (विषयदस्यवः)? र कहाँ छन् ती शास्त्रहरू र बौद्धिक विज्ञानहरू? जब मेरो मनभित्रको सम्पूर्ण तृष्णा (स्पृहा) पग्लेर सदाका लागि शान्त भयो!" तृष्णा हुँदासम्म मात्र धन, मित्र, शास्त्र र विषयको मूल्य हुन्छ। जब भित्रको चाहना नै मेटियो, तब यी सबै बाहिरी खेलहरू बालुवाको घर झैं विलीन भए।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा॥

“कहाँ छन् धन, कहाँ मित्र, कहाँ विषयरूपी चोर, कहाँ शास्त्र? जब मेरो सम्पूर्ण तृष्णा पग्लेर शान्त भयो!”

दृश्य 2 • श्लोक ३–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

बन्धन र मोक्षभन्दा पर : स्वच्छन्द विमुक्तात्मा

तेस्रो श्लोकमा जनकले मुक्तिको पनि अन्तिम सीमा नाघ्नुभयो: "साक्षिणश्चेतनस्यास्य विमुक्तस्य ममेच्छया। न बन्धनं न मोक्षो वा काङ्क्षा मे शान्तये न वा॥" अर्थात्, "म साक्षी, शुद्ध चेतन र स्वभावैले नित्य मुक्त आत्मा हुँ भन्ने साक्षात्कार भएपछि— अब मेरो न कुनै बन्धन छ, न कुनै मोक्ष बाँकी छ, र न त अब मलाई 'शान्ति पाऊँ' भन्ने कुनै नयाँ आकांक्षा नै छ!" जब मानिस स्वयम् शान्तिस्वरूप हुन्छ, तब शान्ति खोज्न कहाँ जाने? चौथो श्लोकमा जनकले जीवनमुक्तको बाहिरी र भित्री अवस्था बताउनुभयो: "अन्तः संशयरहितो बहिः स्वच्छन्दचारवान्। वीतरागो विमुक्तात्मा पश्यति स्वं न कञ्चन॥" अर्थात्, जसको भित्र कुनै पनि संशय, द्विविधा वा तर्क बाँकी छैन; जो बाहिर स्वच्छन्द (कुनै ढोंग वा पाखण्ड नगरी, स्वाभाविक रूपमा) विचरण गर्छ— त्यो वीतराग, विमुक्तात्मा महापुरुषले आफूलाई कतै बाँधिएको वा सीमित भएको देख्दैन! उसको जीवन कुनै बगिरहेको नदी जस्तै सहज र पवित्र हुन्छ।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

अन्तः संशयरहितो बहिः स्वच्छन्दचारवान्। वीतरागो विमुक्तात्मा पश्यति स्वं न कञ्चन॥

“भित्र संशयरहित र बाहिर स्वच्छन्द विचरण गर्ने विमुक्तात्मा पुरुषले आफूलाई कतै बाँधिएको देख्दैन।”

अध्याय 14 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको चौधौं अध्याय तृष्णाशून्यताको महा-उपलब्धि हो। यस अध्यायको सन्देश: १. **तृष्णा मेटिँदा संसार मेटिन्छ**: संसार कुनै बाहिरी पर्खाल होइन; तृष्णा नै संसार हो। २. **शान्ति खोज्ने वस्तु होइन**: जो आफूलाई साक्षी आत्मा जान्दछ, ऊ स्वयम् शान्ति हो। ३. **सहज जीवन**: भित्रबाट पूर्ण संशयरहित भएर बाहिर संसारमा सहज र स्वच्छन्द रूपमा बाँच्नु नै जीवनमुक्तिको सार हो।