अध्याय 14 : शान्तिबोधः
सहज शान्ति
विज्ञाते साक्षिपुरुषे परमात्मनि चेश्वरे। नैराश्ये बन्धमोक्षे च न चिन्ता मुक्तये मम॥ ३ ॥
नेपाली भावार्थ
जुन साक्षी चेतन पुरुष वास्तवमा परमात्मा र परमेश्वर नै हो, उसलाई प्रत्यक्ष साक्षात्कार गरिसकेपछि; मेरो मन बन्धन र मोक्ष दुवैको द्वन्द्वबाट पूर्णतया उदासीन (अपेक्षारहित) भइसकेको छ। त्यसैले अब मलाई मुक्त हुनका लागि समेत कुनै चिन्ता वा प्रयास बाँकी छैन।
“Having realized the Witness Self, which is the Supreme Soul and the Lord of all, I have become indifferent to both bondage and liberation; I have no anxiety or concern left even for my own freedom.”
जबसम्म मानिस 'मलाई मोक्ष चाहिन्छ' भनेर छटपटाउँछ, तबसम्म ऊ मोक्षको तृष्णामा बाँधिएको हुन्छ। जब ऊ बुझ्छ कि ऊ सधैँ मुक्त आत्मा हो, तब मोक्षको चिन्ता समेत समाप्त हुन्छ।
१. 'साक्षिपुरुषे' — अन्तिम साक्षात्कार
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
मैले कसलाई चिनेँ?
- साक्षी (The Witness): जो शरीरको जन्म-मृत्यु र मनका सुख-दुःखलाई हेरिरहन्छ।
- परमात्मा (The Supreme Self): जो कुनै सानो व्यक्ति होइन, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको मूल आधार हो।
- ईश्वर (The Divine): जो सबै नियमहरूको स्वामी हो।
जब यो सत्य थाहा भयो कि "त्यो साक्षी म नै हुँ", तब सबै खोजीहरू एकै क्षणमा समाप्त भए।
२. बन्धन र मोक्ष दुवैबाट मुक्ति
साधारण साधकको यात्रा कस्तो हुन्छ?
- सुरुमा ऊ संसारी हुन्छ (धन र परिवारको बन्धनमा)।
- त्यसपछि ऊ मोक्ष-कामी हुन्छ (मलाई स्वर्ग जानु छ, मलाई मुक्ति चाहियो भनेर जप-तप गर्छ)।
जनक भन्नुहुन्छ:
"बन्धन पनि भ्रम थियो, र मोक्ष खोज्नु पनि त्यस्तै भ्रम थियो! जसलाई कहिल्यै कुनै साङ्लोले बाँधेको थिएन, उसले साङ्लो फुकाउने चिन्ता किन गर्ने?"
यो अवस्थालाई वेदान्तमा 'नैराश्ये बन्धमोक्षे' भनिन्छ— जहाँ न बन्धनको डर छ, न मुक्तिको लोभ।
३. 'न चिन्ता मुक्तये मम' — चिन्तामुक्त आत्मस्थिति
अब जनकलाई:
- ध्यान बस्न छुट्ला कि भन्ने डर छैन।
- मृत्युपछि नर्क जाइन्छ कि भन्ने चिन्ता छैन।
उनी जान्दछन् कि आत्मा न जन्मन्छ, न मर्छ। त्यसैले उनी सम्पूर्ण चिन्ताहरूबाट सधैंका लागि मुक्त हुनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"जो कहिल्यै बाँधिएकै छैन, उसलाई मुक्तिको के चिन्ता? आफ्नै नित्यमुक्त स्वरूपलाई चिन्नु नै परम शान्ति हो।"