अध्याय 14 : शान्तिबोधः
सहज शान्ति
क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा॥ २ ॥
नेपाली भावार्थ
जब मेरो भित्रबाट संसारका सबै तृष्णा र चाहनाहरू पग्लिएर शान्त भइसकेका छन्; तब अब मेरो लागि धन-सम्पत्तिको के काम? मित्रहरूको के प्रयोजन? मेरो होस लुट्ने इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकुहरू अब कहाँ गए? र ती बाहिरी शास्त्रहरू तथा बौद्धिक दर्शनहरूको समेत अब के आवश्यकता रह्यो?
“Where is wealth, where are friends, where are the sensory thieves that robbed my heart, and where are scriptures and intellectual learning, now that all my cravings have completely melted away?”
संसारका धन, मित्र, शास्त्र र विषय-भोगहरू तबसम्म मात्र महत्त्वपूर्ण लाग्छन्, जबसम्म मनमा तृष्णा जीवित हुन्छ। जब तृष्णा नै पग्लिन्छ, तब सबै बाहिरी आश्रयहरू स्वतः अर्थहीन बन्दछन्।
१. 'विषयदस्यवः' — इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकुहरू
राजा जनक यहाँ अत्यन्त मार्मिक उपमा प्रयोग गर्नुहुन्छ: 'विषयदस्यवः' (इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकु वा चोरहरू)।
दस्यु भनेको डाँकु हो जसले धन लुट्छ।
तर शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध रूपी डाँकुहरूले के लुटे?
- तिनीहरूले हाम्रो भित्री शान्ति, आत्म-स्मृति र समय लुटे!
- मानिस आँखाको लोभमा फस्यो, जिब्रोको स्वादमा फस्यो, कानको प्रशंसामा फस्यो र जीवनभर आफ्नो आत्मालाई बिर्सिएर दास बन्यो।
जनक भन्नुहुन्छ:
"जब मेरो भित्रको तृष्णा नै मर्यो, तब ती डाँकुहरू मलाई लुट्न असमर्थ भए! अब ती डाँकुहरू कहाँ गए?"
२. 'क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानम्' — शास्त्रहरूको पार
जबसम्म मानिस बिरामी हुन्छ, उसलाई औषधिको सूची (शास्त्र) चाहिन्छ।
तर जब मानिस पूर्ण निरोगी भयो, तब औषधिको किताब कण्ठ गरेर के काम?
- शास्त्रहरूले देखाएको बाटो आत्म-साक्षात्कार थियो।
- जब जनकले आफ्नो आत्मालाई प्रत्यक्ष अनुभूति गरिसक्नुभयो, तब शब्द र पाण्डित्यको आवश्यकता पनि सकियो।
३. 'गलिता स्पृहा' — तृष्णाको विलीनीकरण
संसारको कुनै पनि चिज खराब होइन; केवल त्यसप्रतिको 'स्पृहा' (अन्धो तृष्णा) नै सबै दुःखको कारण हो।
जब तृष्णा पग्लिन्छ:
- राजा जनक दरबारमै छन्, तर धनको कुनै लोभ छैन।
- उनी मित्रहरूसँगै छन्, तर कुनै मोह छैन।
- उनी पूर्णतया स्वतन्त्र र निर्भय छन्।
मनन सूत्र:
"तृष्णा हराएपछि न धनको लोभ रहन्छ, न विषयको भय, न शास्त्रको भारी; मानिस आफ्नै अखण्ड प्रकाशमा विश्राम लिन्छ।"