अध्याय 14 : शान्तिबोधः
सहज शान्ति
अन्तर्विकल्पशून्यस्य बहिः स्वच्छन्दचारिणः। भ्रान्तस्येव दशास्तास्तास्तादृशा एव जानते॥ ४ ॥
नेपाली भावार्थ
जो पुरुष भित्रबाट सबै प्रकारका संकल्प-विकल्प र इच्छाहरूबाट पूर्ण शून्य छ, तर बाहिर संसारमा भने कुनै बन्धनविना स्वच्छन्द विचरण गर्दछ; बाहिरबाट हेर्दा भ्रमित वा सांसारिक मानिस जस्तो देखिने उसका ती अलौकिक आन्तरिक स्थितिहरूलाई केवल उसै जस्तो आत्मज्ञानी महापुरुषले मात्र चिन्न र बुझ्न सक्दछ।
“One who is inwardly free of all mental ideation, yet outwardly moves about freely and spontaneously, appearing to the world like someone bewildered—his mysterious, exalted states can only be understood by those who are like him.”
आत्मज्ञानीको भित्री गहिराइलाई बाहिरी कपडा वा व्यवहार हेरेर चिन्न सकिँदैन। जो भित्रबाट पूर्ण शान्त र बाहिरबाट स्वच्छन्द छ, उसको त्यो परम अवस्थालाई केवल अर्को आत्मज्ञानीले मात्र जान्न सक्दछ।
१. चौधौं अध्यायको पूर्णाहुति: ज्ञानीको रहस्यमयी स्थिति
चौधौं अध्यायको अन्तिम श्लोकमा राजा जनकले संसारको सबैभन्दा ठूलो सत्य खोल्नुहुन्छ:
संसारले ज्ञानीलाई कहिल्यै बुझ्न सक्दैन!
किनकि:
- संसारले मानिसलाई बाहिरी रूप र आचरणबाट नाप्छ:
- उसले कस्तो लुगा लगाएको छ?
- ऊ कति पटक मन्दिर जान्छ?
- ऊ कति गम्भीर भएर बस्छ?
यदि कसैले गेरुवा वस्त्र लगाएको छैन, पलेँटी कसेर आँखा चिम्लिएको छैन भने समाजले उसलाई साधु मान्दैन।
तर सच्चा आत्मज्ञानी कस्तो हुन्छ?
- अन्तर्विकल्पशून्यस्य: भित्रबाट उसलाई कुनै इच्छा छैन, कुनै द्वन्द्व छैन, कुनै चिन्ता छैन। ऊ पूर्ण शून्य र शान्त छ।
- बहिः स्वच्छन्दचारिणः: बाहिरबाट ऊ कुनै पाखण्डको नियममा बाँधिँदैन। ऊ बच्चाहरूसँग खेल्न सक्छ, दरबारमा न्याय गर्न सक्छ, वा सडकमा हाँस्दै हिँड्न सक्छ।
२. 'भ्रान्तस्येव' — बहुलाहा जस्तो देखिनु
इतिहास साक्षी छ:
- रामकृष्ण परमहंसलाई सुरुमा मानिसहरूले पागल भने।
- सुकरातलाई जहर दिए।
- मंसुरलाई झुन्ड्याए।
- कबीर र नानकलाई समाजले बुझ्न सकेन।
किनभने ज्ञानीको आनन्दको स्रोत बाहिर छैन, भित्र छ।
जसले सङ्गीत सुनेको छैन, उसलाई नाच्ने मानिस बहुलाहा जस्तो लाग्छ!
त्यसैगरी जसले भित्री आत्मानन्दको अनुभव गरेको छैन, उसलाई ज्ञानी मानिसको स्वच्छन्द व्यवहार विचित्र लाग्छ।
३. 'तादृशा एव जानते' — ज्ञानीलाई ज्ञानीले मात्र चिन्छ
हिराको मूल्य केवल जौहरीले मात्र जान्दछ, साग बेच्नेले जान्दैन।
त्यसैगरी:
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
"मेरो यो अवस्थालाई न मेरा मन्त्रीहरूले बुझ्न सक्छन्, न मेरा प्रजाले। यो अवस्थालाई त केवल मेरा सद्गुरु महर्षि अष्टावक्र जस्ता आत्मज्ञानीहरूले मात्र बुझ्न सक्नुहुन्छ!"
यसरी राजा जनकले आफ्नो आत्म-शान्तिको वर्णन पूरा गर्नुभयो।
मनन सूत्र:
"भित्र मौन, बाहिर स्वच्छन्द— ज्ञानीको यो अलौकिक जीवन केवल आत्मसाक्षात्कारको आँखाले मात्र देख्न सकिन्छ।"