0%
अध्याय 15 विवरण
श्लोक सूची (20)कथा मोड (Story)
अध्याय 15 • ९ मिनेट अध्ययन

तत्त्वोपदेशः

तत्त्वज्ञानको प्रत्यक्ष उपदेश : सात्त्विक शिष्यको योग्यता र 'एतावदेव विज्ञानम्'

The Instruction on Ultimate Reality : The Direct Science of Liberation

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको पन्ध्रौं अध्याय अद्वैत वेदान्तको सम्पूर्ण सार-तत्त्व हो। राजा जनकको परम शान्त र तृष्णाशून्य अवस्था देखेपछि महर्षि अष्टावक्र अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। यस अध्यायमा गुरु अष्टावक्रले २० वटा तेजस्वी श्लोकहरूमा तत्त्वज्ञानको सम्पूर्ण रहस्यलाई पुनः एकपटक संक्षिप्त, सुस्पष्ट र सिधा रूपमा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ। अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ कि ज्ञान पाउनु कुनै ठूलो कुरा होइन, तर ज्ञान ग्रहण गर्ने 'पात्रता' (सात्त्विक बुद्धि) हुनु सबैभन्दा दुर्लभ कुरा हो। जो सात्त्विक छ, उसले केवल एक पटक सुन्नासाथ मुक्तिको अनुभव गर्छ; तर जो तामसिक छ, उसले जीवनभर शास्त्र रच्दा पनि संशयमै मर्छ। अष्टावक्र मुक्तिको सम्पूर्ण विज्ञानलाई केवल एक पंक्तिमा समेट्नुहुन्छ: "विषय-भोगबाट विरक्ति नै मोक्ष हो, र विषय-भोगमा रस लिनु नै बन्धन हो!"
दृश्य 1 • श्लोक १–३मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सात्त्विक शिष्यको महिमा र मुक्तिको एक-पंक्तिय विज्ञान

महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकको योग्यताको प्रशंसा गर्दै पहिलो श्लोक उच्चारण गर्नुभयो: "यथा तथाप्युपदेशं सात्त्विकः प्राप्य केवलम्। कृतार्थो भवति प्राज्ञस्तामसो न विमुह्यति॥" अर्थात्, "सात्त्विक र शुद्ध बुद्धि भएको बुद्धिमान् शिष्यले जुनसुकै रूपमा, केवल एक पटक मात्र उपदेश पाउनु पर्छ, ऊ तुरुन्तै कृतार्थ र मुक्त हुन्छ! तर तामसिक (अहङ्कारी र जड) बुद्धि भएको मानिसले हजारौं गुरु र शास्त्रबाट जीवनभर उपदेश सुन्दा पनि ऊ मोहित, संशयी र बद्ध नै रहन्छ!" जनक त्यही सात्त्विक शिष्य थिए जसले शब्द सुन्नासाथ सत्यको साक्षात्कार गरे। दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले सम्पूर्ण अध्यात्मको नाडी छामिदिनुभयो: "मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः। एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु॥" अर्थात्, "संसारका विषय-भोगहरू (रूप, रस, गन्ध, स्पर्श, शब्द र अहङ्कार) बाट विरक्ति नै मोक्ष हो, र ती विषय-भोगहरूमा रस लिनु नै बन्धन हो! सम्पूर्ण वेदान्तको विज्ञान यति मात्रै हो। अब तिमीलाई जे इच्छा लाग्छ, त्यही गर!" कुनै लामो मन्त्र, कुनै जटिल अनुष्ठान छैन। यदि तिम्रो मन संसारको रसबाट मुक्त छ भने तिमी मुक्त छौ; यदि तिम्रो मन भोगमै अड्किएको छ भने तिमी बद्ध हौ। तेस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले भने: "मैले पहिले यो गरेँ, मैले त्यो गरिनँ— भन्ने भूत र भविष्यका मानसिक विकल्पहरू जसको नष्ट भइसकेका छन्, ऊ नै सर्वत्र समदर्शी ज्ञानी हो।"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः। एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु॥

“विषयबाट विरक्ति नै मोक्ष हो, विषयमा रस लिनु नै बन्धन हो। यति मात्र विज्ञान हो, अब तिमी जे इच्छा लाग्छ गर।”

दृश्य 2 • श्लोक ४–८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

बन्धनरहित आत्मा : समाधिको हठ पनि बन्धन हो

चौथो श्लोकमा अष्टावक्रले पुनः सम्झाउनुभयो: "हे जनक! तिम्रो कुनै पनि वस्तुसँग कुनै बन्धन छैन। तिमी सर्वथा शुद्ध छौ। तिमी के पो त्याग्न चाहन्छौ? यो शरीरप्रतिको अहङ्कारलाई विदा गरेर सदा सुखी बन!" पाँचौं र छैटौं श्लोकमा गुरुले दुई गहन रहस्य खोले: "तिमी एक, सर्वव्यापी, शान्त, र सदा सबैका साक्षी हौ। जब तिमी आफूभन्दा अलग अरू कसैलाई देख्छौ, त्यही नै बन्धन हो!" र छैटौं श्लोकमा भन्नुभयो: "तिमी असङ्ग छौ, निष्क्रिय छौ, स्वयम्-प्रकाशित छौ र निष्कलंक छौ। तिम्रो एउटै मात्र बन्धन हो— तिमी समाधि लगाएर केही नयाँ उपलब्धि हासिल गर्न खोज्छौ!" आत्मा कुनै अभ्यासको परिणाम होइन, आत्मा त तिम्रो नित्य स्वरूप हो। सातौं र आठौं श्लोकमा अष्टावक्रले जनकको स्वरूप विस्तार गरे: "यो सम्पूर्ण विश्व तिमीद्वारा नै व्याप्त छ, तिमीमै उनिएको छ। तिमी शुद्ध बुद्ध स्वरूप हौ, त्यसैले क्षुद्र मन नबनाऊ! अपेक्षारहित, निर्विकार, परिपूर्ण, शीतल चित्त, अगाध बुद्धि र क्षोभरहित भएर केवल चैतन्यमा निष्ठा राख!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

असंगो निष्क्रियोऽसि त्वं स्वप्रकाशो निरञ्जनः। अयमेव हि ते बन्धः समाधिमनुतिष्ठसि॥

“तिमी असंग, निष्क्रिय, स्वप्रकाश र निष्कलंक छौ। समाधिको हठ गर्नु नै तिम्रो बन्धन हो।”

दृश्य 3 • श्लोक ९–१४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

साकार असत्य हो र निराकार निश्चल : दर्पण र आकाशको दृष्टान्त

नवौं श्लोकमा अष्टावक्रले सत्य र असत्यको भेद देखाउनुभयो: "साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलम्। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसम्भवः॥" अर्थात्, जे-जति साकार (रूपवान्) छ, त्यो सबै असत्य र क्षणिक हो; केवल निराकार परमात्मा मात्र निश्चल र सत्य हो। यो तत्त्व बुझेपछि फेरि जन्म-मरणको दुःखमा फँस्नु पर्दैन। दशौं र एघारौं श्लोकमा अष्टावक्रले दुई अमर दृष्टान्त दिए: १. जसरी ऐनाभित्र देखिने प्रतिबिम्बको भित्र र बाहिर ऐना नै व्याप्त हुन्छ, त्यसरी नै यस शरीरको भित्र र बाहिर केवल एक परमेश्वर व्याप्त हुनुहुन्छ। २. जसरी माटोको घैंटोको भित्र र बाहिर एउटै महाआकाश नित्य रूपमा भरिएको हुन्छ, त्यसरी नै सम्पूर्ण प्राणीहरूमा नित्य, निरन्तर ब्रह्म व्याप्त छ। बाह्रौं, तेह्रौं र चौधौं श्लोकमा अष्टावक्रले घोषणा गर्नुभयो: "म नै परब्रह्म, सत्य, ज्ञान र अनन्त हुँ भनी जानेर संसारको वासना त्याग! जहाँ यो विश्व डोरीमा सर्प झैं कल्पित छ, त्यो परमानन्द बोधस्वरूप तिमी नै हौ! आत्मालाई निरन्तर साक्षी देख, तिमी न कर्ता हौ, न भोक्ता। पूर्ण मुक्त भएर आनन्दपूर्वक विचरण गर!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलम्। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसम्भवः॥

“साकारलाई असत्य जान, निराकार निश्चल छ। यो तत्त्व बुझेपछि फेरि जन्म-मरणको सम्भावना रहँदैन।”

दृश्य 4 • श्लोक १५–२०मूल श्लोक हेर्नुहोस्

केवल ब्रह्म नै सत्य छ : 'नेह नानास्ति किञ्चन'

पन्ध्रौं श्लोकमा अष्टावक्रले जल र कमलको पातको दृष्टान्त दिनुभयो: "राग र द्वेषबाट मुक्त, वीतराग र जितेन्द्रिय पुरुष पानीमा कमलको पात जस्तै संसारमा रहेर पनि कहिल्यै बन्धनमा पर्दैन।" सोह्रौं र सत्रौं श्लोकमा भनियो: "वासनाको त्याग नै मोक्षको एकमात्र कारण हो। यो जानेर विमुक्तात्मा सहजै शान्त हुन्छ। जो शान्त, जितेन्द्रिय, सदा तृप्त र कूटस्थ आत्मालाई देख्छ, ऊ परम गति प्राप्त गर्छ।" अठारौं श्लोकमा वेदान्तको परम उद्घोष गरियो: "ब्रह्मैवेदं जगत्सर्वं नेह नानास्ति किञ्चन..." अर्थात्, यो सम्पूर्ण जगत साक्षात् परब्रह्म नै हो! यहाँ कुनै भेद वा अनेकता (नानात्व) छँदै छैन! यो जान्ने पुरुष कहिल्यै दुःखी हुँदैन। उन्नाइसौं श्लोकमा अष्टावक्रले सबै भ्रम मेटाइदिनुभयो: "न मुक्ति छ, न बन्धन, न कुनै शास्त्र, न कुनै साधन, न कुनै कर्ता, न कुनै भोक्ता— केवल एक अद्वितीय ब्रह्म मात्र विद्यमान छ!" र बीसौं श्लोकमा अध्याय १५ को उपसंहार गर्दै अष्टावक्रले भन्नुभयो: "य एवं वेत्ति पुरुषः स मुक्तो नात्र संशयः..." अर्थात्, जसले यो तत्त्वलाई यस प्रकार साक्षात् जान्दछ, ऊ यसै क्षण पूर्ण मुक्त हुन्छ, यसमा रत्तिभर पनि संशय छैन! यो ज्ञानामृत पान गरेर मानिस सदाका लागि धन्य हुन्छ!
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

ब्रह्मैवेदं जगत्सर्वं नेह नानास्ति किञ्चन। इति ज्ञात्वा विमुक्तात्मा न कदाचन खिद्यते॥

“यो सम्पूर्ण जगत ब्रह्म नै हो, यहाँ कुनै अनेकता छैन। यो जान्ने विमुक्तात्मा कहिल्यै खिन्न हुँदैन।”

अध्याय 15 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको पन्ध्रौं अध्याय अद्वैत दर्शनको सम्पूर्ण ज्ञानको महा-समुच्चय हो। यस अध्यायका प्रमुख स्तम्भहरू: १. **पात्रताको महत्त्व**: सात्त्विक शिष्यले एकै वचनमा मुक्ति पाउँछ। २. **सरलतम सूत्र**: विषयमा रस लिनु नै बन्धन हो; विषयबाट अनासक्त हुनु नै मोक्ष हो। ३. **'नेह नानास्ति किञ्चन'**: यहाँ कुनै द्वैत, भेद वा पृथकता छैन। केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य छ र हामी त्यही ब्रह्म हौं।