अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
गुणैः संवेष्टितो देहस्तिष्ठत्यायाति याति च। आत्मा न गन्ता नागन्ता किमेनमनुशोचसि॥ ९ ॥
नेपाली भावार्थ
प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज र तम) बाट बनेको यो शरीर नै जन्म लिन्छ (आउँछ), केही समय बाँच्छ (रहन्छ), र अन्तमा मर्छ (जान्छ)। तर आत्मा न कहिल्यै कतै जान्छ, न कतैबाट आउँछ (ऊ सर्वव्यापी र अचल छ)। त्यसो भए तिमी यस शरीरको आउने-जाने खेलका लागि किन शोक गर्छौ?
“Enveloped by the gunas (modes of Nature), the body comes, stays, and departs. But the Self neither goes nor comes. Why, then, do you grieve over this body?”
जन्म र मृत्यु केवल शरीरका यात्रा हुन्। आत्मा आकाश जस्तै सर्वव्यापी छ; जो सर्वत्र छ, ऊ कहाँबाट आउने र कहाँ जाने? जब तपाईं आत्मालाई अचल जान्नुहुन्छ, तब मृत्युको शोक मेटिन्छ।
१. जन्म-मृत्युको विज्ञान: शरीर भर्सेस आत्मा
हामी किन कसैको मृत्यु हुँदा छाती पिटेर रुन्छौं?
किनकि हामीलाई लाग्छ कि "ऊ मर्यो, ऊ सधैंका लागि गयो!"
महर्षि अष्टावक्र यहाँ सत्यको शल्यक्रिया गर्नुहुन्छ:
- देहः आयाति याति च:
- शरीर माटो, पानी, आगो, हावा र आकाशबाट बनेको हो।
- यो प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) को समीकरण हो।
- जबसम्म समीकरण मिल्यो, शरीर बाँच्यो। जब समीकरण टुट्यो, शरीर माटोमै मिल्यो।
- आउने र जाने काम केवल शरीरको हो।
- आत्मा न गन्ता नागन्ता:
- के आकाश कतै आउँछ वा जान्छ?
- जब हामीले कोठा बनाउँछौं, कोठाभित्र आकाश देखिन्छ। जब कोठा भत्काइन्छ, के आकाश मर्छ?
- आकाश जहाँ थियो, त्यहीँ रहन्छ!
- त्यसैगरी शरीर जन्मिँदा आत्मा आएको होइन, र शरीर मर्दा आत्मा गएको होइन।
२. 'किमेनमनुशोचसि' — शोकको निरर्थकता
भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीता (२.११) मा अर्जुनलाई भन्नुभएको थियो:
"अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥"
अष्टावक्र पनि जनकलाई त्यही प्रश्न सोध्नुहुन्छ:
"जब तिम्रो आत्मा कहिल्यै मर्दैन र तिमी कहिल्यै जन्मेकै थिएनौ भने यो पुराना लुगा फेरे जस्तै शरीरको फेरबदलमा किन विलाप गर्छौ?"
३. निर्भयताको सूत्र
यो श्लोकले मानिसको मनबाट मृत्युको सबैभन्दा ठूलो कालो छायाँ हटाउँछ।
हामी शरीर हुन सक्छौं, तर हामी शरीर मात्र होइनौं— हामी त्यो अमर जीवन-तत्त्व हौं जसलाई कुनै मृत्युले छुन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"शरीर आउँछ र जान्छ, यो प्रकृतिको नियम हो; म त कहिल्यै कतै नआउने र कतै नगएर सधैँ रहने अचल आत्मा हुँ।"