अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
श्रद्धस्व तात श्रद्धस्व नात्र मोहं कुरुष्व भोः। ज्ञानस्वरूपो भगवानात्मा त्वं प्रकृतेः परः॥ ८ ॥
नेपाली भावार्थ
हे प्रिय जनक! विश्वास गर, दृढ श्रद्धा राख! यस परम सत्यमा रत्तिभर पनि कुनै भ्रम वा संशय नपाल! तिमी भौतिक प्रकृतिका गुणहरूभन्दा धेरै पर रहेको, साक्षात् ज्ञानस्वरूप भगवान् परमात्मा आत्मा नै हौ!
“Have faith, my dear one, have faith! Harbor no delusion or doubt in this matter! You are the embodiment of pure Knowledge; you are the Supreme Lord, the Self beyond all Nature!”
आफूलाई दीन-हीन, पापी वा असहाय ठान्नु नै सबैभन्दा ठूलो अज्ञान हो। सद्गुरुको वचनमा श्रद्धा राख कि तिमी स्वयं प्रकृतिका बन्धनहरूभन्दा पर रहेको साक्षात् भगवान् आत्मा हौ।
१. सद्गुरुको मातृ-वात्सल्य: 'श्रद्धस्व तात'
यस श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्रको हृदयबाट बगेको असीम प्रेम र वात्सल्य प्रस्फुटित हुन्छ।
- उहाँ दुई पटक भन्नुहुन्छ: "श्रद्धस्व... श्रद्धस्व!" (विश्वास गर, पक्का विश्वास गर!)
- उहाँ जनकलाई 'तात' (अति प्रिय सन्तान/शिष्य) भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ।
किन अष्टावक्रले यति धेरै जोड दिनुभयो?
किनकि मानिसलाई हजारौं वर्षदेखि समाज, धर्म र परिवारले एउटै कुरा सिकाएको छ:
- "तपाईं पापी हुनुहुन्छ।"
- "तपाईं सानो, कमजोर र नश्वर प्राणी हुनुहुन्छ।"
यो हीनताबोध मानिसको अन्तर्मनमा यति गहिरो गरी गडेको छ कि जब गुरु भन्नुहुन्छ— "तिमी नै भगवान् हौ", तब साधकको मन डराउँछ र शङ्का गर्छ: "के म भगवान् हुन सक्छु र?"
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"नात्र मोहं कुरुष्व! कुनै शङ्का नगर! म तिमीलाई सत्य भन्दैछु।"
२. 'ज्ञानस्वरूपो भगवान्' — तिम्रो वास्तविक पहिचान
भगवान् को हुन्?
के भगवान् आकाशमा बस्ने कुनै चार हात भएको व्यक्ति मात्र हुन्?
वेदान्त भन्छ: 'भग' भनेको ऐश्वर्य, ज्ञान, शक्ति र सौन्दर्य हो। जो यी सबैको मूल आधार चैतन्य हो, ऊ नै भगवान् हो।
र अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
- त्यो भगवान् तिम्रो आत्मा नै हो!
- तिमी शरीरको रगत, मासु र हड्डी होइनौ।
- तिमी त 'प्रकृतेः परः' — पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश र मन-बुद्धिभन्दा धेरै माथिको अमर प्रकाश हौ।
३. श्रद्धाको वास्तविक अर्थ
अध्यात्ममा 'श्रद्धा' भनेको अन्धविश्वास होइन।
श्रद्धा भनेको: सद्गुरुले औंल्याएको आफ्नो वास्तविक स्वरूपमाथि अडिग विश्वास गर्नु र आफूलाई कहिल्यै कमजोर नठान्नु हो।
मनन सूत्र:
"म कुनै कमजोर प्राणी होइन, म त प्रकृतिभन्दा पर रहेको साक्षात् ज्ञानस्वरूप भगवान् आत्मा हुँ।"