अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
देहस्तिष्ठतु कल्पान्तं गच्छत्वद्यैव वा पुनः। क्व वृद्धिः क्व च वा हानिस्तव चिन्मात्ररूपिणः॥ १० ॥
नेपाली भावार्थ
यो शरीर चाहे कल्पको अन्त्य (प्रलय) सम्म बाँचिरहोस्, वा आज अहिले यसै क्षण नष्ट भएर जाओस्; तिम्रो जस्तो विशुद्ध चैतन्य स्वरूप आत्माको लागि न त कुनै लाभ (वृद्धि) हुन्छ, न त कुनै नोक्सानी (हानि) नै! त्यसो भए शरीरको आयुका लागि किन चिन्ता गर्छौ?
“Let this body endure until the end of the cosmic age, or let it perish this very day—what is the gain or what is the loss to you, who are pure Consciousness alone?”
शरीर हजारौं वर्ष बाँचे पनि आत्मामा केही थपिँदैन, र शरीर आजै मरे पनि आत्माबाट केही घट्दैन। जो शुद्ध चेतना हो, उसको लागि आयु लामो हुनु वा छोटो हुनुको कुनै अर्थ छैन।
१. आयु र अमरताको भेद
मानिसहरू सधैँ लामो आयुको कामना गर्छन्:
- "म सय वर्ष बाँचूँ।"
- "मेरो शरीर कहिल्यै नमरोस्।"
योगीजनहरू पनि अनेक प्राणायाम र औषधि खाएर शरीरलाई वर्षौंसम्म टिकाउने प्रयास गर्छन्।
तर महर्षि अष्टावक्र एउटा चकित पार्ने प्रश्न सोध्नुहुन्छ:
"यदि तिम्रो शरीर कल्पको अन्त्य (करोडौं वर्ष) सम्म बाँच्यो भने पनि तिम्रो आत्मालाई के फाइदा भयो? र यदि यो शरीर आजै माटोमा मिल्यो भने तिम्रो चेतनाबाट के गुम्छ?"
उत्तर हो: केही पनि होइन!
२. बादल र नीलो आकाशको दृष्टान्त
- यदि आकाशमा एउटा बादल बिहानदेखि बेलुकासम्म रह्यो भने के आकाश धनी भयो?
- यदि बादल एकै मिनेटमा हावाले उडाएर लग्यो भने के आकाशलाई घाटा भयो?
- आकाश जस्तो थियो, बादल रहँदा पनि त्यस्तै छ र बादल जाँदा पनि त्यस्तै छ।
त्यसैगरी:
तपाईंको यो शरीर केवल चेतनाको आकाशमा देखा परेको एउटा बादल हो।
यो १०० वर्ष टिकोस् वा आजै बिलाओस्— 'चिन्मात्ररूपिणः' (विशुद्ध चैतन्य तपाईं) जहिले पनि पूर्ण र अखण्ड रहनुहुन्छ।
३. मृत्युको अन्तिम भयबाट मुक्ति
जब साधकलाई यो बोध हुन्छ कि शरीरको आयुसँग उसको वास्तविक अस्तित्वको कुनै सम्बन्ध छैन:
- तब ऊ डाक्टर वा औषधिको पछि लागेर डराउँदैन।
- ऊ अहिले यसै क्षण निर्भय भएर बाँच्दछ।
मनन सूत्र:
"शरीर जुगौंजुग बाँचोस् वा आजै जाओस्, म त न कहिल्यै बढ्ने न कहिल्यै घट्ने विशुद्ध अमर आत्मा हुँ।"