अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
त्वय्यनन्तमहाम्भोधौ विश्ववीचिः स्वभावतः। उदेतु वाऽस्तमायातु न ते वृद्धिर्न वा क्षतिः॥ ११ ॥
नेपाली भावार्थ
अनन्त चैतन्य महासागर स्वरूप तिमीभित्र यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड रूपी छाल आफ्नै स्वाभाविक नियमले चाहे उत्पन्न होस् वा विलीन भएर जाओस्; न त तिम्रो कुनै बढोत्तरी हुन्छ, र न त तिम्रो कुनै क्षति (नोक्सानी) नै हुन्छ!
“In you, the limitless ocean, let the wave of the universe naturally rise or subside as it may; there is neither any increase nor any loss to you.”
तपाईं त्यो अनन्त महासागर हुनुहुन्छ जसमा सम्पूर्ण सृष्टि आउँछ र जान्छ। लाखौं तारा र ग्रहहरू जन्मिए पनि तपाईंमा केही थपिँदैन, र सबै नष्ट भए पनि तपाईंको केही घट्दैन।
१. विश्व-वीचि: संसार एउटा छाल मात्र
अष्टावक्र यहाँ ब्रह्माण्डलाई एउटा सानो शब्द दिनुहुन्छ: 'विश्ववीचिः' (ब्रह्माण्ड रूपी छाल)।
हाम्रो दृष्टिमा:
- यो पृथ्वी, आकाशगङ्गा, अर्बौं ताराहरू कति विशाल छन्!
तर चेतनाको दृष्टिमा: - यो सारा ब्रह्माण्ड अनन्त महासागरको सतहमा एक सेकेन्डका लागि उठेको सानो पानीको फोका वा छाल मात्र हो।
र त्यो महासागर को हो?
'त्वय्यनन्तमहाम्भोधौ' — त्यो महासागर साक्षात् तिमी नै हौ!
२. न वृद्धि, न क्षति
समुद्रमा विचार गरौं:
- जब हावा चल्छ र ठूला-ठूला छालहरू उठ्छन्, के समुद्रमा पानीको मात्रा बढ्छ? बढ्दैन!
- जब हावा रोकिन्छ र छालहरू शान्त हुन्छन्, के समुद्रको पानी घट्छ? घट्दैन!
छाल उठ्दा पनि समुद्र उति नै छ, छाल बस्दा पनि समुद्र उति नै छ।
त्यसैगरी:
- जब सृष्टि हुन्छ (ब्रह्माण्ड बन्छ), तपाईंको आत्मामा कुनै नयाँ वस्तु थपिएको होइन।
- जब प्रलय हुन्छ (सबै नष्ट हुन्छ), तपाईंको आत्माबाट केही गुमेको होइन।
३. साधकको परम विश्राम
जब तपाईं जान्नुहुन्छ कि तपाईं नै त्यो अनन्त महासागर हुनुहुन्छ:
- तब संसारमा केही घट्दा तपाईं आत्तिनुहुन्न।
- तब संसारमा केही पाउँदा तपाईं घमण्डले मात्तिनुहुन्न।
तपाईं आफ्नो सनातन अखण्ड स्वरूपमा सदा अचल रहनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"ब्रह्माण्डका छालहरू उठून् वा बसून्, म त न कहिल्यै बढ्ने न कहिल्यै घट्ने अनन्त महासागर हुँ।"