अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः

१. 'न कर्ता न भोक्ता' — अहङ्कारको जरो काट्ने मन्त्र

मानिसको सम्पूर्ण दुःख दुईवटा भ्रममा अडिएको छ:

1. कर्तापन (Doership): "मैले गरेँ, मैले गर्नुपर्छ।" यसले तनाव, घमण्ड र चिन्ता जन्माउँछ।
2. भोक्तापन (Experiencership): "मैले भोग्नुपर्छ, म दुःखी भएँ, म सुखी भएँ।" यसले पीडा र छटपटी जन्माउँछ।

सद्गुरु अष्टावक्र यी दुवै भ्रमलाई एकै प्रहारमा काटिदिनुहुन्छ:

• कर्म कसले गर्छ? इन्द्रियहरू, स्नायु प्रणाली र प्रकृतिका तीन गुणहरूले।
• भोग कसले गर्छ? मन र अहङ्कारले।
• तिमी को हौ? तिमी त यी दुवैको चल्तीलाई केवल हेर्ने 'सदा साक्षी' हौ!

२. 'निरपेक्षः' — कुनै सहारा नचाहिने स्थिति

'सापेक्ष' भनेको जो अरूमा निर्भर हुन्छ:

• "उसले मलाई माया गर्‍यो भने म खुसी हुन्छु" — यो सापेक्ष सुख हो।
• "पैसा भयो भने म शान्त रहन्छु" — यो पराधीन सुख हो।

तर आत्मा 'निरपेक्ष' छ।

• आत्मालाई चम्कन कुनै बत्ती चाहिँदैन, किनकि आत्मा स्वयं प्रकाश हो।
• आत्मालाई सुखी हुन कुनै बाहिरी परिस्थितिको सहारा चाहिँदैन, किनकि आत्मा स्वयं आनन्दस्वरूप हो।

३. 'सुखं चर' — स्वच्छन्द र आनन्दित जीवन

अष्टावक्र यहाँ साधकलाई जङ्गल भाग्न वा निराश भएर कोठामा थुनिन भन्नुहुन्न।
उहाँ भन्नुहुन्छ: "सुखं चर!"

• संसारमा हिँड, हाँस, काम गर, बाँच!
• तर स्मरण राख: तिमी कुनै कठपुतली होइनौ, तिमी त यो सारा नाटकलाई प्रकाशित गर्ने अमर प्रकाश हौ।

मनन सूत्र:
"न म कर्ता हुँ, न म भोक्ता हुँ— म त केवल चैतन्य साक्षी आत्मा हुँ। कुनै अपेक्षा बिना जीवनको प्रत्येक क्षण आनन्दले बाँच।"