अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
रागद्वेषौ मनोधर्मौ न मनस्ते कदाचन। निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा निर्विकारः सुखं चर॥ ५ ॥
नेपाली भावार्थ
राग (आसक्ति) र द्वेष (घृणा) मनका धर्म हुन्, र तिमी कुनै पनि कालमा मन होइनौ। तिमी त कुनै द्वैत वा विकल्प नभएको, विकाररहित र विशुद्ध ज्ञानस्वरूप आत्मा हौ; त्यसैले मनका तरङ्गहरूबाट विचलित नभई सदा आनन्दपूर्वक यस संसारमा बाँच!
“Attachment and aversion are qualities of the mind, and you are never the mind at any time. You are changeless Awareness, free from conceptual doubts and modifications. Therefore, live and move about happily!”
मनमा कसैप्रति माया वा कसैप्रति घृणा जाग्नु मनको प्रकृति हो, तपाईंको होइन। जसरी पानीमा आउने छाल पोखरीको पानी होइन, त्यस्तै मनका उतारचढावलाई आफ्नो नठानी साक्षी रहनु नै सुखको साँचो हो।
१. राग र द्वेषको यथार्थ
मानिसलाई जीवनभर कुन कुराले दुःख दिन्छ?
- राग (Attachment): "यो मानिस मलाई मन पर्छ, यो मसँगै बसिरहोस्।"
- द्वेष (Aversion): "यो मानिस मलाई मन पर्दैन, यो मरेर जाओस्।"
साधारण मानिस भन्छ: "मलाई रिस उठ्यो, मलाई लोभ लाग्यो, म उसलाई घृणा गर्छु।"
उनी मनको विकारलाई आफ्नै पहिचान मान्दछन्।
तर सद्गुरु अष्टावक्र स्पष्ट पार्नुहुन्छ:
"रागद्वेषौ मनोधर्मौ!"
अर्थात्, राग र द्वेष त केवल मनका तरंग (रसायनिक र मानसिक हलचल) हुन्।
र 'न मनस्ते कदाचन' — तिमी कहिल्यै पनि मन होइनौ!
२. ऐना र फोहोरको दृष्टान्त
- जब ऐनाको अगाडि फोहोर राखिन्छ, ऐनामा फोहोरको छाया देखिन्छ। तर के ऐना फोहोर हुन्छ? हुँदैन!
- जब ऐनाको अगाडि चन्दन वा गुलाबको फूल राखिन्छ, ऐनामा फूल देखिन्छ। तर के ऐना सुगन्धित हुन्छ? हुँदैन!
त्यसैगरी:
तपाईंको मनमा कहिले काम-क्रोधका विचार आउँछन्, कहिले दया-शान्तिका विचार आउँछन्। ती सबै विचारहरू केवल चेतनाको ऐनामा देखिने प्रतिबिम्ब हुन्।
तपाईं त यी सबैलाई जान्ने 'निर्विकार' (कहिले नबदलिने) साक्षी आत्मा हुनुहुन्छ।
३. 'निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा'
जब तपाईंले जान्नुहुन्छ:
- विचार आउँछ र जान्छ, तर म सधैँ रहन्छु।
तब मनको कुनै पनि रिस, लोभ वा डरले तपाईंको भित्री शान्तिलाई डगाउन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"माया र घृणा मनका मौसम हुन्; म त ती सबै मौसमलाई हेर्ने अविचल आकाश जस्तै शुद्ध आत्मा हुँ।"