अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। विज्ञाय निरहङ्कारो निर्ममस्त्वं सुखी भव॥ ६ ॥
नेपाली भावार्थ
समस्त प्राणीहरूमा आफ्नै आत्मालाई र आफ्नै आत्माभित्र सारा ब्रह्माण्डका प्राणीहरूलाई प्रत्यक्ष अनुभव गरेर; अहङ्कार ('म' भन्ने भाव) र ममता ('मेरो' भन्ने मोह) बाट पूर्णतया मुक्त भई तिमी सधैँ परम सुखी बन!
“Perceiving the Self in all beings and all beings within the Self, become free from egoism ('I') and possessiveness ('mine'), and be truly happy!”
जसले सबैमा आफूलाई र आफूमा सबैलाई देख्छ, उसका लागि कुनै पराइ वा शत्रु रहँदैन। 'म' र 'मेरो' को संकीर्ण पर्खाल भत्किनु नै ब्रह्माण्डीय प्रेम र परम सुखको ढोका हो।
१. उपनिषद् र गीताको महा-दर्शन
यो श्लोक ईशावास्योपनिषद् (श्लोक ६) र श्रीमद्भगवद्गीता (६.२९) को अमर घोषणासँग हुबहु मिल्दछ:
"यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥"
अष्टावक्र यहाँ साधकको दृष्टि बदलिदिनुहुन्छ:
- सर्वभूतेषु चात्मानम्: रुख, बिरुवा, कमिला, हात्ती, शत्रु, मित्र— यी सबैमा एउटै जीवन-तत्त्व (चेतना) स्पन्दित भइरहेको छ।
- सर्वभूतानि चात्मनि: सारा ब्रह्माण्ड बाहिर कतै छैन; यो त मेरै अनन्त चेतनाको आकाशभित्र एउटा सानो सपना जस्तै तैरिरहेको छ।
२. 'निरहङ्कारो निर्ममः' — दुई पर्खालको पतन
मानिसलाई संसारसँग जुधाउने दुईवटा मात्र पर्खाल छन्:
- अहंकार ('म'): "म अरूभन्दा धनी छु, म अरूभन्दा जान्ने छु।"
- ममता ('मेरो'): "यो मेरो घर हो, यो मेरो सन्तान हो, यो मेरो विचार हो।"
जब मानिसले देख्यो कि सबै म नै हुँ:
- तब कसलाई होच्याउने? (अहङ्कार सकियो)।
- तब केसँग मात्र टाँसिने? (ममता सकियो)।
३. सच्चा सुखको उदय: 'सुखी भव'
जब 'म' र 'मेरो' को संकीर्ण कारागार भत्किन्छ, तब मानिस सानो कुवाको भ्यागुतोबाट अनन्त महासागर बन्दछ।
त्यहाँ कुनै ईर्ष्या हुँदैन, कुनै प्रतिस्पर्धा हुँदैन, कुनै डर हुँदैन।
केवल असीम प्रेम र 'सुखी भव' को दिव्य आनन्द बाँकी रहन्छ।
मनन सूत्र:
"सबैमा म छु र ममा सबै छन्— यो बोध हुनासाथ संसारको सबै द्वन्द्व मेटिएर अखण्ड आनन्द प्राप्त हुन्छ।"