0%
अध्याय 16 विवरण
श्लोक सूची (11)कथा मोड (Story)
अध्याय 16 • ६ मिनेट अध्ययन

विशेषोपदेशः

विशेष आत्म-उपदेश : 'आयासात्सकलो दुःखी' र सर्वविस्मरणको शान्ति

Special Instruction : 'All Suffering Comes from Effort' & Supreme Stillness

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको सोह्रौं अध्याय साधकहरूका लागि एउटा ठूलो क्रान्तिकारी झट्का हो। संसारमा साधकहरू सोच्छन् कि जति धेरै शास्त्र पढ्यो, जति धेरै ध्यान गर्‍यो, जति धेरै मन्त्र जप्यो, त्यति छिटो मोक्ष पाइन्छ। तर महर्षि अष्टावक्र यस अध्यायमा भन्नुहुन्छ कि मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुःखको कारण नै उसको 'प्रयत्न' (आयास) हो! आत्मा त पहिलेदेखि नै शान्त, पूर्ण र प्राप्त छ। त्यसलाई पाउन जब मानिसले जबर्जस्ती चेष्टा गर्छ, तब ऊ झन् अशान्त हुन्छ। अष्टावक्र भन्नुहुन्छ— जबसम्म तिमीले शास्त्रका सबै तर्क, सिद्धान्त र बाहिरी स्मृतिहरूलाई भुल्दैनौ (सर्वविस्मरण), तबसम्म आन्तरिक शान्ति सम्भव छैन। विश्राम पाउनका लागि दौडिनु पर्दैन, केवल रोकिनुपर्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

शास्त्रहरूको विस्मरण : 'सर्वविस्मरणाहृते न तव स्वास्थ्यम्'

महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकलाई अत्यन्त स्नेह र कठोर सत्यका साथ विशेष उपदेश दिनुभयो: पहिलो श्लोक: "आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः। तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणाहृते॥" अर्थात्, "हे तात! चाहे तिमीले अनेकौं वेद र शास्त्रहरूको हजारौं पटक अरूलाई व्याख्या गर, वा हजारौं विद्वान्हरूबाट अनेकौं शास्त्रहरू सुन; तर जबसम्म तिमीले ती सबै बाहिरी शब्द र स्मृतिहरूलाई पूर्ण रूपमा भुलेर (सर्वविस्मरण) आफ्नै मौन स्वरूपमा विश्राम पाउँदैनौ, तबसम्म तिम्रो आन्तरिक स्वास्थ्य र शान्ति कहिल्यै सम्भव छैन!" दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले कर्म, भोग र समाधिको खेल तोडिदिनुभयो: "भोगं कर्म समाधिं वा कुरु तात यथासुखम्। तथापि न तव स्वास्थ्यं चित्तं यदि न लीयते॥" अर्थात्, "हे तात! तिमी चाहे संसारका भोगहरू गर, चाहे हजारौं धार्मिक कर्महरू गर, वा घण्टौं आँखा चिम्लेर समाधि लगाऊ; तर जबसम्म तिम्रो चित्त सम्पूर्ण चाहनाहरूबाट मुक्त भएर शान्त हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि बाहिरी उपायले तिमीलाई वास्तविक विश्राम दिन सक्दैन!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः। तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणाहृते॥

“चाहे हजारौं शास्त्र पढ वा सुन, जबसम्म सबै कुरा भुलेर आत्मामा विश्राम पाउँदैनौ, तबसम्म शान्ति सम्भव छैन।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

प्रयत्न नै दुःखको कारण : 'आयासात्सकलो दुःखी'

तेस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले मनोविज्ञान र अध्यात्मको सबैभन्दा क्रान्तिकारी सूत्र दिनुभयो: "आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन। अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्॥" अर्थात्, "संसारमा सबै मानिसहरू केवल 'प्रयत्न' (आयास, जबर्जस्तीको तनाव र दौडधूप) गर्नाले नै दुःखी भइरहेका छन्, तर यो गहिरो रहस्य कसैले बुझ्दैनन्! यही उपदेश पाएर कुनै विरलो भाग्यवान् पुरुष मात्र सबै प्रयास छोडेर निश्चेष्ट भई परम शान्ति (निर्वृति) प्राप्त गर्दछ।" चौथो श्लोकमा अष्टावक्रले भने: "जसका लागि आँखाको ढकनी झिम्काउनु जत्तिको सानो क्रिया पनि भारी हुन्छ, जो सम्पूर्ण रूपमा अक्रिय मौनमा विश्राम पाएको छ, उसैलाई मात्र वास्तविक विश्राम मिल्दछ, अरू कसैलाई कहिल्यै मिल्दैन!" पाँचौं श्लोकमा अष्टावक्रले धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको पनि अन्त्य देखाए: "यो काम गरियो, त्यो काम गर्न बाँकी छ भन्ने मानसिक द्वन्द्वबाट जब मन पूर्ण मुक्त हुन्छ, तब धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चारै पुरुषार्थहरूप्रति पनि मन सर्वथा निरपेक्ष र तृष्णारहित हुन्छ!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन। अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्॥

“प्रयत्न गर्नाले नै सबै मानिस दुःखी छन्, यो रहस्य कसैले बुझ्दैनन्। यो जानेर भाग्यवान् पुरुष परम शान्ति पाउँछ।”

दृश्य 3 • श्लोक ६–११मूल श्लोक हेर्नुहोस्

द्वन्द्वरहित जीवनमुक्त पुरुष : 'स मुक्तो नात्र संशयः'

छैटौं देखि एघारौं श्लोकसम्म अष्टावक्रले सच्चा जीवनमुक्त महापुरुषका दिव्य लक्षणहरू देखाउँदै लगातार घोषणा गर्नुभयो— 'स मुक्तो नात्र संशयः' (ऊ पूर्ण मुक्त हो, यसमा कुनै शङ्का छैन): १. **श्लोक ६**: जो न कामी हो न निष्कामी, न त्यागी हो न सङ्ग्रही, न प्रवृत्त हो न हठपूर्वक शान्त बस्ने— ऊ सहज साक्षी हो, ऊ पूर्ण मुक्त हो! २. **श्लोक ७**: जो न बाहिरी विषयलाई समात्छ, न परमात्मालाई कतै बाहिर खोज्छ, ऊ केवल विशुद्ध ज्ञानस्वरूप भएर रहन्छ— ऊ पूर्ण मुक्त हो! ३. **श्लोक ८**: जो कुनै पनि शङ्कारहित, आकाङ्क्षारहित, द्वन्द्वरहित र संशयरहित छ, र सबैमा समान आत्मा देख्छ— ऊ पूर्ण मुक्त हो! ४. **श्लोक ९**: प्रारब्ध अनुसार जे परिस्थिति अगाडि आउँछ, त्यसमै सहज व्यवहार गर्ने, समदृष्टि भएको, इन्द्रियहरू शान्त भएको, न हर्षित हुने न द्वेष गर्ने— ऊ पूर्ण मुक्त हो! ५. **श्लोक १०**: जहाँसुकै बसे पनि (महलमा होस् वा जंगलमा) जो नित्य तृप्त र जितेन्द्रिय रहन्छ, जसको सर्वत्र समभाव छ— ऊ पूर्ण मुक्त हो! र एघारौं श्लोकमा अष्टावक्रले भन्नुभयो: "अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्..." अर्थात्, यही विशेष उपदेशद्वारा भाग्यवान् पुरुष परम शान्ति प्राप्त गर्दछ, र यो ज्ञानामृत पिएर मानिस आफ्नो जीवनमा पूर्ण कृतकृत्य हुन्छ!
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

निराशङ्को निराकाङ्क्षी निर्द्वन्द्वो गतसंशयः। सर्वत्र समदर्शी यः स मुक्तो नात्र संशयः॥

“शङ्कारहित, आकाङ्क्षारहित, द्वन्द्वरहित, संशयरहित र सर्वत्र समदर्शी जो छ, ऊ निःसन्देह मुक्त हो।”

अध्याय 16 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको सोह्रौं अध्यायले साधकलाई साधनाको अन्तिम थकानबाट मुक्त गराउँछ। यस अध्यायको अमर सन्देश: १. **शास्त्रको भारी बिसाऊ**: जबसम्म सबै शब्दहरू भुलेर आत्मामा मौन विश्राम लिइँदैन, तबसम्म शास्त्रले मात्र शान्ति दिँदैन। २. **आयास नै दुःख हो**: मोक्ष पाउन जबर्जस्ती प्रयास गर्नु पर्दैन; मनको प्रयास छोड्नासाथ आत्मा प्रकट हुन्छ। ३. **सहज जीवनमुक्ति**: न केही त्याग्नु छ, न केही पाउनु छ। जे छ त्यसमै समदर्शी भएर बाँच्नु नै जीवनमुक्ति हो।