0%
अध्याय 17 विवरण
श्लोक सूची (20)कथा मोड (Story)
अध्याय 17 • ९ मिनेट अध्ययन

ज्ञानीस्वभावः

आत्मज्ञानीको अलौकिक स्वभाव : सुन्दरी अगाडि आओस् वा मृत्यु, जो विचलित हुँदैन

The Nature of the Knower : The Sage Who Is Unmoved by Pleasure or Death

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको सत्रौं अध्याय जीवनमुक्त महापुरुषको जीवन्त, व्यावहारिक र मनोवैज्ञानिक चरित्र-चित्रण हो। धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि ज्ञानी व्यक्ति ढुङ्गा जस्तो जड हुनुपर्छ, उसले कसैसँग बोल्नु हुँदैन, वा ऊ सधैं आँखा चिम्लेर बस्नुपर्छ। तर महर्षि अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ कि सच्चा आत्मज्ञानी कुनै कृत्रिम, पाखण्डी वा मृत व्यक्ति होइन; ऊ त यस संसारमा सबैभन्दा सहज, जीवन्त, निर्भय र आनन्दित व्यक्ति हो। यस अध्यायमा अष्टावक्रले २० वटा तेजस्वी श्लोकहरूमा ज्ञानीको स्वभाव प्रस्तुत गर्नुहुन्छ। ज्ञानीका अगाडि चाहे संसारकी सबैभन्दा सुन्दरी स्त्री आओस् वा साक्षात् मृत्यु नै उभियोस्— उसको भित्री शान्तिमा रत्तिभर पनि कम्पन आउँदैन। ऊ पानीमा कमलको पात जस्तै संसारमा हिँड्छ, बोल्छ, हाँस्छ, तर भित्रबाट अनन्त आकाश जस्तै पूर्ण असंग रहन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–३मूल श्लोक हेर्नुहोस्

ज्ञान र योगको वास्तविक फल : हात्ती र नीमको पातको दृष्टान्त

महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकलाई सच्चा ज्ञानीको पहिचान सम्झाउँदै पहिलो श्लोक भन्नुभयो: "तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा। तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यो एकाकी रमते तु यः॥" अर्थात्, "उसैले मात्र ज्ञानको साँचो फल र योग-अभ्यासको वास्तविक फल प्राप्त गरेको छ— जो भित्रबाट पूर्ण तृप्त छ, जसका इन्द्रियहरू स्वच्छ र शान्त छन्, र जो एकान्तमा आफ्नै आत्मामा सधैं परमानन्दले रमण गर्दछ!" दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले भने: "संसारमा तत्त्वज्ञानी कहिल्यै खिन्न वा दुःखी हुँदैन! किनकि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड केवल उसैको अद्वितीय आत्माले भरिएको छ। जब आफ्नै स्वरूपबाहेक अरू केही छँदै छैन भने ऊ कोसँग दुःखी हुने?" तेस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले एक सुन्दर र प्राकृत दृष्टान्त दिनुभयो: "न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी। शल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः॥" अर्थात्, "जसरी जंगलमा सल्ला (शल्लकी) को मीठो र सुगन्धित पात खान पल्केको मस्त हात्तीलाई कसैले तितो नीमको पात दियो भने उसले हेर्दै हेर्दैन; त्यसरी नै आफ्नै आत्माको अमृतरसमा रमण गर्ने ज्ञानीलाई संसारका तुच्छ विषय-भोगहरूले कहिल्यै आकर्षित गर्न सक्दैनन्!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा। तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यो एकाकी रमते तु यः॥

“उसैले मात्र ज्ञान र योगको फल पाएको छ, जो तृप्त छ, शान्तेन्द्रिय छ र आत्मामा एक्लै रमण गर्छ।”

दृश्य 2 • श्लोक ४–८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

तृणवत् संसार र परम समता

चौथो र पाँचौं श्लोकमा अष्टावक्रले ज्ञानी र संसारीको भेद देखाउनुभयो: "जो भोगहरू प्राप्त हुँदा हर्षले मात्तिँदैन र अभाव हुँदा खिन्न हुँदैन— ऊ नै सच्चा ज्ञानी हो, ऊ संसारी होइन, ऊ विमुक्तात्मा भएर चम्किन्छ! स्वच्छन्द विचरण गर्ने धीर पुरुषले कसैलाई केही ठूलो सम्झँदैन; सम्पूर्ण सांसारिक प्रपञ्चलाई ऊ घाँसको त्यान्द्रो (तृणवत्) समान देख्दछ!" छैटौं र सातौं श्लोकमा भनियो: "स्वभावैले शून्यचित्त भएको ज्ञानी पानीमा कमलको पात जस्तै संसारको सुख र दुःखले कहिल्यै लिप्त हुँदैन। ऊ जहाँ, जस्तो परिस्थितिमा छ, त्यसमै निष्काम र निर्विकार भएर रहन्छ।" आठौं श्लोकमा अष्टावक्रले ज्ञानीको बोली र व्यवहारको मौन शीतलता देखाउनुभयो: "न निन्दति न संस्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृह्णाति धीरः सर्वत्र शीतलः॥" अर्थात्, ज्ञानी न कसैको निन्दा गर्छ, न कसैको चाकडी वा प्रशंसा गर्छ; न अनुकूलमा फुल्छ, न प्रतिकूलमा रिसाउँछ; न अहङ्कारले केही दिन्छ, न लोभले केही लिन्छ— धीर पुरुष आफ्नो अन्तरआत्मामा सर्वत्र शीतल रहन्छ!
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

न निन्दति न संस्तौति न हृष्यति न कुप्यति। न ददाति न गृह्णाति धीरः सर्वत्र शीतलः॥

“न निन्दा गर्छ, न प्रशंसा, न हर्षित हुन्छ, न रिसाउँछ— धीर पुरुष सर्वत्र शीतल रहन्छ।”

दृश्य 3 • श्लोक ९–१४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सुन्दरी र मृत्युको सामुन्ने पनि अडिग : 'यस्य चेतो न चाल्यते'

नवौं श्लोकमा अष्टावक्रले ज्ञानीको स्थिरताको सबैभन्दा कठोर परीक्षा देखाउनुभयो: "सरसां प्रमदां दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम्। विह्वलो न भवेद्धीरो यस्य चेतो न चाल्यते॥" अर्थात्, "अगाडि संसारकी सबैभन्दा रूपवती, कामुक र सुन्दरी स्त्री उभिएकी होस्, अथवा साक्षात् काल (मृत्यु) नै तरबार लिएर अगाडि खडा होस्— जसको चित्त रत्तिभर पनि विचलित, व्याकुल वा भयभीत हुँदैन, ऊ नै संसारमा साँचो धीर महापुरुष हो!" दशौं श्लोकमा भनियो: "सुख होस् वा दुःख, पुरुष होस् वा स्त्री, सम्पत्ति होस् वा घोर विपत्ति— आत्मज्ञानीका लागि कुनै भेद हुँदैन, ऊ सबैमा एउटै परमात्मा देख्छ।" एघारौं श्लोकमा अष्टावक्रले देखाउनुभयो कि ज्ञानीमा कुनै बनावटी सद्गुणको अहङ्कार हुँदैन: "जसको संसार-चक्र क्षीण भइसकेको छ, उसमा न हिंसा हुन्छ, न कृत्रिम दयाको अहङ्कार; न घमण्ड हुन्छ, न हीनता; न कुनै सांसारिक विस्मय हुन्छ, न कुनै मानसिक क्षोभ!" बाह्रौं, तेह्रौं र चौधौं श्लोकमा ज्ञानीको आनन्दको वर्णन गरियो: "प्रारब्धले जे प्राप्त हुन्छ त्यसमै मस्त रहने, आत्मालाई मात्र सत्य जान्ने, नित्य तृप्त र निराकुल ज्ञानी पुरुष यस संसार-सागरमा न कहिल्यै बाँधिन्छ, न मुक्त हुन कतै भाग्छ!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

सरसां प्रमदां दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम्। विह्वलो न भवेद्धीरो यस्य चेतो न चाल्यते॥

“सुन्दरी स्त्री अगाडि आओस् वा मृत्यु नै सामुन्ने खडा होस्, जसको चित्त विचलित हुँदैन ऊ नै धीर हो।”

दृश्य 4 • श्लोक १५–२०मूल श्लोक हेर्नुहोस्

'विमुक्तोऽपि न जानीते' : मुक्तिको अहङ्कारबाट पनि मुक्ति

पन्ध्रौं र सोह्रौं श्लोकमा अष्टावक्रले भने: "शङ्कारहित, निर्विकल्प, स्वप्रकाश र निष्कलंक ज्ञानी पुरुष परब्रह्ममा स्थित भएर परम सुखी भई बस्दछ। ऊ संसारमा प्रवृत्त होस् वा एकान्तमा निवृत्त होस्, उसको आत्मामा कुनै भेद हुँदैन।" सत्रौं श्लोकमा भनियो: "न शास्त्रको नियम, न आचारको बन्धन, न योग, न कुनै साधन— केवल आफ्नै आत्मज्ञानले तृप्त भएको पुरुष पूर्ण मुक्त हो!" अठारौं श्लोकमा अष्टावक्रले जीवनमुक्तिको सबैभन्दा सूक्ष्म रहस्य खोल्नुभयो: "विमुक्तोऽपि न जानीते विमुक्तोऽस्मीति कश्चन। न बद्धोऽस्मीति वा धीरः स मुक्तो नात्र संशयः॥" अर्थात्, "जो पूर्ण मुक्त भइसकेको छ, उसको मनमा 'म मुक्त भएँ' भन्ने पनि कुनै अहङ्कार रहँदैन! न उसलाई 'म बद्ध थिएँ' भन्ने कुनै सम्झना हुन्छ। ऊ त केवल आफ्नो सहज स्वरूपमा बाँच्छ— ऊ नै साँचो मुक्त पुरुष हो!" किनकि जबसम्म 'म मुक्त छु' भन्ने भाव रहन्छ, तबसम्म 'म' बाँकी नै हुन्छ। उन्नाइसौं श्लोकमा भनियो: "कर्म नगर्दा पनि कर्म गरिरहेको जस्तो देखिने, र ठूला-ठूला राज्यका कर्म गर्दा पनि रत्तिभर नलिप्तिने— ऊ नै संसारमा साँचो ज्ञानी हो!" र बीसौं श्लोकमा अष्टावक्रले अध्याय १७ को उपसंहार गर्दै परब्रह्म परमात्मालाई साष्टाङ्ग प्रणाम गर्नुभयो: "नमस्ते तस्मै कस्मैचित् परमानन्दरूपिणे। यस्य ज्ञानोदयेनैव विश्वं स्वप्नवदीक्ष्यते॥" अर्थात्, "जसको ज्ञानोदय हुनासाथ यो सम्पूर्ण विश्व सपना जस्तै विलीन हुन्छ, त्यो अव्यक्त, अनिर्वचनीय, परमानन्दस्वरूप परमात्मालाई साष्टाङ्ग नमस्कार छ!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

विमुक्तोऽपि न जानीते विमुक्तोऽस्मीति कश्चन। न बद्धोऽस्मीति वा धीरः स मुक्तो नात्र संशयः॥

“मुक्त भएर पनि जसको मनमा 'म मुक्त भएँ' भन्ने अहंकार छैन, ऊ नै निःसन्देह सच्चा मुक्त पुरुष हो।”

अध्याय 17 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको सत्रौं अध्यायले आत्मज्ञानीको निर्भय, स्वच्छन्द र परम समदर्शी स्वरूपलाई पूर्ण रूपमा उजागर गर्दछ। यस अध्यायका प्रमुख शिक्षाहरू: १. **सच्चा निर्भयता**: सुन्दरीको कामुक आकर्षण र मृत्युको भयानक त्रास— दुवैमा जसको चित्त अचल रहन्छ, ऊ नै सच्चा ज्ञानी हो। २. **कर्ममा निर्लेपता**: संसारका सबै काम गर्दा पनि भित्रबाट अकर्ता रहनु नै जीवनमुक्ति हो। ३. **मुक्तिको अहंकारबाट पनि मुक्ति**: 'म मुक्त भएँ' भन्ने सूक्ष्म अहङ्कार पनि मेटिएर केवल शुद्ध अस्तित्व मात्र बाँकी रहनु नै अद्वैतको अन्तिम फल हो।