अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः। अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः॥ ४ ॥
नेपाली भावार्थ
जुन व्यक्ति प्रारब्धअनुसार प्राप्त भएका भोगहरूलाई भोग्दा पनि मनभित्र त्यसको कुनै छाप वा संस्कार नराखी पूर्ण निर्लेप रहन्छ (अधिवासित हुँदैन), र नभोगिएका बाँकी भोगहरूप्रति जसको कुनै तृष्णा वा आकांक्षा नै हुँदैन—त्यस्तो महापुरुष यस संसारमा अत्यन्त दुर्लभ छ।
“He who, having experienced pleasures, remains completely unstained and unimpressed by them, and who harbors no longing whatsoever for pleasures not yet experienced—such a person is exceedingly rare in this world.”
विगतका भोगहरूको सम्झनामा नडुब्नु र भविष्यका भोगहरूको कल्पनामा नभाग्नु नै साँचो ज्ञानीको लक्षण हो। ऊ वर्तमानमा जे आउँछ त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा साक्षी बनेर हेर्दछ, मनमा कुनै दाग बस्न दिँदैन।
१. 'अधिवासितः' को मनोवैज्ञानिक रहस्य
संस्कृतमा 'अधिवास' को अर्थ हुन्छ—सुगन्ध वा गन्धको गहिरो छाप बस्नु।
जस्तै: यदि कुनै लुगामा अत्तर छर्किइयो भने धेरै दिनसम्म त्यसको बास्ना बसिरहन्छ।
- सामान्य संसारी मानिसले जब कुनै सुख भोग्छ, त्यो सुख सकिएपछि पनि उसको मनभित्र त्यसको 'संस्कार' (Impression) लामो समयसम्म गढेर बस्छ।
- ऊ फेरि त्यही सुख दोहोर्याउन चाहन्छ, र त्यही सम्झना नै नयाँ वासना र बन्धन बन्दछ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानी पुरुष पानीमा हिँड्ने हाँस जस्तै हो।
हाँस पानीमा डुबुल्की मार्छ, तर पानीबाट बाहिर निस्कनासाथ प्वाँखलाई एकपटक हल्लाउँछ र उसको शरीरमा पानीको एउटा थोपा पनि टाँसिँदैन! ज्ञानीले भोग भोगे पनि उसको चित्तमा त्यसको कुनै दाग बस्दैन।
२. नभोगिएका वस्तुप्रति 'निराकाङ्क्षी'
संसारी मानिसको अर्को ठूलो रोग हो—अतृप्ति।
- उसले जति भोगे पनि उसलाई लाग्छ कि धेरै कुरा त भोग्नै बाँकी छ!
- "मैले संसारको त्यो देश घुम्न पाएको छैन, त्यो गाडी चढ्न पाएको छैन, त्यो सुख चाख्न पाएको छैन।"
यो अप्राप्त वस्तुप्रतिको लालसाले मानिसलाई मृत्युपर्यन्त अशान्त बनाइराख्छ।
तर ज्ञानी नभोगिएका वस्तुहरूका प्रति पूर्ण निराकाङ्क्षी हुन्छ। उसलाई कुनै नयाँ अनुभव बटुल्ने लोभ हुँदैन, किनकि उसले आफ्नै आत्मामा सबै अनुभवहरूको स्रोतलाई भेट्टाइसकेको हुन्छ।
३. 'भवदुर्लभः' — किन दुर्लभ छ यस्तो पुरुष?
संसारमा दुई प्रकारका मानिस भेट्टाउन सजिलो छ:
- जो दिनरात भोगमा लम्पट छन्।
- जो भोगबाट डराएर जङ्गल भागेका छन् र दमन गरेर बसेका छन्।
तर संसारमै बसेर, राजा भएर वा गृहस्थी भएर, भोगहरू आउँदा पनि कमलको पात झैं निर्लेप रहने 'जनक' जस्तो महापुरुष संसारमा करोडौंमा एक मात्र हुन्छ।
मनन सूत्र:
"विगतको सम्झना छैन, भविष्यको तृष्णा छैन; वर्तमानको साक्षी बनेर जिउनु नै दुर्लभ जीवनमुक्ति हो।"