अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी। सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः॥ ३ ॥
नेपाली भावार्थ
जसरी मीठो र सुगन्धित सल्लकीका पातहरू खान बानी परेको हात्तीलाई नीमका तीता पातहरूले कहिल्यै लोभ्याउन वा आनन्दित गर्न सक्दैनन्, त्यसैगरी आफ्नै दिव्य आत्मस्वरूपमा परमानन्द लिइरहेको 'स्वाराम' पुरुषलाई संसारका यी तुच्छ विषय-भोगहरूले कहिल्यै आकर्षित वा हर्षित गर्न सक्दैनन्।
“Just as the bitter leaves of the Neem tree can never gladden an elephant that delights in the sweet leaves of the Sallaki tree, so too the petty objects of the senses can never entice or please the sage who rejoices in the supreme bliss of his own Self.”
जबसम्म अमृतको स्वाद चाखिएको हुँदैन, तबसम्म मानिस फोहर पानी पिएरै रमाउँछ। तर जसले आत्माको परमानन्दको स्वाद चाखिसक्यो, उसका लागि संसारका सबै विषय-भोगहरू नीमका तीता पात जस्तै फिका र व्यर्थ बन्दछन्।
१. 'स्वाराम' — आत्मामा रमाउने पुरुष
उपनिषद् र गीतामा आत्मज्ञानीका लागि एउटा सुन्दर शब्द प्रयोग गरिन्छ: 'स्वारामः' (आत्मरतिः)।
- संसारी मानिस 'विषयाराम' हो; उसलाई बाहिरको वस्तु, खाना, प्रशंसा वा मनोरञ्जन चाहिन्छ रमाउनका लागि।
- तर ज्ञानी 'स्वाराम' हो; ऊ केवल आफ्नो अस्तित्वको मौन उपस्थितिमा नै असीम आनन्दले भरिएको हुन्छ।
अष्टावक्र यहाँ सोध्नुहुन्छ: के यस्तो स्वाराम पुरुषलाई संसारका विषयहरूले आकर्षित गर्न सक्छन्? कदापि सक्दैनन्!
२. हात्ती, सल्लकी र नीमको पातको दृष्टान्त
ऋषि अष्टावक्रले यहाँ प्रकृतिको एउटा जीवन्त दृष्टान्त दिनुभएको छ:
- जङ्गलको हात्तीलाई 'सल्लकी' (एक प्रकारको अत्यन्त मीठो, रसिलो र सुगन्धित रूख) का कलिला पातहरू खान खुब मन पर्छ।
- यदि त्यो हात्तीको अगाडि कसैले नीमको तीतो पात राखिदियो भने के हात्ती खुसी हुन्छ? हात्तीले त्यसलाई फर्केर पनि हेर्दैन!
त्यस्तै:
- आत्मज्ञानको आनन्द सल्लकी वृक्षको अमृतमय रस जस्तै हो।
- सांसारिक विषय-भोगहरू (रूप, रस, गन्ध, शब्द, स्पर्श) नीमका तीता पात जस्तै हुन्, जसको पछाडि केवल दुःख र तृष्णाको तीतोपन मात्र हुन्छ।
जसले आत्माको अमृत पिइसकेको छ, उसलाई संसारका तुच्छ भोगहरूले लोभ्याउने कुनै सम्भावना नै रहँदैन।
३. जबर्जस्ती त्याग होइन, सहज उपेक्षा
ज्ञानीले संसारलाई जबर्जस्ती दाँत किटेर त्याग्नु पर्दैन।
जसरी ठूलो धन हात परेपछि मानिसले खोटा सिक्काहरूलाई आफैं बिर्सिदिन्छ, त्यस्तै आत्म-आनन्द पाएपछि बाहिरी विषयहरूको आकर्षण आफैं खसेर जान्छ।
मनन सूत्र:
"अमृत पाएपछि कसले विष पिउँछ? जब आत्माको रस खुल्छ, तब संसारका सबै आकर्षणहरू आफैं फिका हुन्छन्।"