अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
न कदाचिज्जगत्यस्मिंस्तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति। यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्॥ २ ॥
नेपाली भावार्थ
अहो! यस सम्पूर्ण संसारमा तत्त्वज्ञानी महापुरुष कहिल्यै पनि दुःखी वा शोकमग्न हुँदैन, किनकि उसले प्रत्यक्ष देखिरहेको हुन्छ कि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड-मण्डल उसकै एकमात्र अद्वैत आत्मतत्त्वद्वारा पूर्ण रूपले व्याप्त र भरिभराउ छ।
“Oh! In this entire world, the knower of Truth is never grieved or distressed; for this whole sphere of the universe is completely filled and permeated by that One Self alone—which he is.”
दुःख तब हुन्छ जब आफूबाहेक अर्को शत्रु वा विरोधी देखिन्छ। जब सारा ब्रह्माण्डमा केवल आफ्नै आत्मा बाहेक अरू केही पनि छैन भन्ने बोध हुन्छ, तब कसले कोसँग डराउने र कोसँग दुःखी हुने?
१. ज्ञानीको निर्दुःखताको गहिरो रहस्य
संसारमा मानिस किन दुःखी हुन्छ?
उपनिषद्को महान् सूत्र छ: 'द्वितीयाद् वै भयं भवति' (जहाँ दोस्रो देखिन्छ, त्यहाँ भय र दुःख जन्मन्छ)।
- म छुट्टै छु र संसार छुट्टै छ भन्ने भ्रम नै दुःखको मूल हो।
- जब मानिसले अरूलाई शत्रु, प्रतिस्पर्धी वा पराई ठान्छ, तब ईर्ष्या, भय, क्रोध र चिन्ता जन्मन्छ।
तर तत्त्वज्ञानीका लागि:
"एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्"
उसको दृष्टिमा रुख, पहाड, नदी, पशु, मित्र, शत्रु र पूरै ब्रह्माण्ड केवल एउटै चेतनाको फैलावट हो, जसमा ऊ स्वयं समुद्र जस्तै फैलिएको छ।
२. समुद्र र छालहरूको दृष्टान्त
जसरी समुद्रले आफ्नै छालहरू देखेर कहिल्यै विचलित हुँदैन:
- ठूलो छाल उठ्यो भने पनि पानी नै हो।
- सानो छाल फुट्यो भने पनि पानी नै हो।
- छालले अर्को छाललाई ठोक्यो भने पनि पानीले पानीलाई नै छोएको हो!
त्यस्तै, ज्ञानी पुरुष संसारका सुख-दुःख र घटनाहरूलाई आफ्नै चैतन्य-समुद्रमा उठिरहेका तरंगका रूपमा देख्छ। त्यसैले संसारमा जेसुकै घटोस्, उसको भित्री शान्तिमा एउटा सानो कोतर पनि लाग्न सक्दैन।
३. 'पूर्णम्' — अभावको अन्त्य
दुःख सधैं अभावबाट आउँछ।
तर जब ज्ञानीले आफूलाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमै पूर्ण देख्छ, तब कुनै वस्तुको कमी बाँकी रहँदैन। पूर्णतामा केवल असीम आनन्द मात्र हुन्छ।
मनन सूत्र:
"जब सबैमा म छु र ममा सबै छ, तब पराई कोही छैन; अद्वैतको दृष्टि नै सम्पूर्ण दुःखको स्थायी अन्त्य हो।"