अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः

१. दुई प्रकारका भिखारी: बुभुक्षु र मुमुक्षु

अष्टावक्र यहाँ मानवीय चेतनाको वर्गीकरण गर्नुहुन्छ:

1. बुभुक्षु (The Pleasure-Seeker):
   • जसलाई धन, पद, शक्ति, प्रतिष्ठा र इन्द्रियका भोगहरू चाहिन्छ। ऊ संसारको पछि कुदिरहेको छ।
2. मुमुक्षु (The Liberation-Seeker):
   • जसले संसारका दुःख देख्यो र अब उसलाई स्वर्ग, वैकुण्ठ वा मोक्ष चाहिन्छ। ऊ मन्दिर, आश्रम, ध्यान र गुरुहरूको पछि कुदिरहेको छ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: बाहिरबाट हेर्दा यी दुई बिल्कुल विपरीत देखिन्छन्, तर गहिरिएर हेर—दुवैको मनमा के छ?
'इच्छा' (Desire)!

• एउटा संसारको भिखारी हो, अर्को मोक्षको भिखारी हो।
• एउटाले फलामको साङ्लो मागिरहेको छ, अर्कोले सुनको साङ्लो मागिरहेको छ!

२. 'भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी' — सर्वोच्च शिखर

साँचो महापुरुष को हो?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः'।
त्यो महाशय (विशाल हृदय भएको पुरुष) विरलै हुन्छ, जसले भन्छ:

• "मलाई संसारका भोगहरू पनि चाहिँदैनन्, किनकि ती नश्वर र असत्य हुन्।"
• "र मलाई मोक्ष पनि चाहिँदैन, किनकि म कहिल्यै कसैको बन्धनमा परेको थिइनँ! म पहिल्यै नित्य-मुक्त चैतन्य हुँ।"

जब मानिसले मोक्षको पनि अन्तिम लालसा छोडिदिन्छ, तब बन्धन र मुक्तिको पूरै नाटक समाप्त हुन्छ र केवल शुद्ध परमात्मा बाँकी रहन्छ।

३. 'महाशय' को अर्थ

महाशयको अर्थ हो जसको आशय (हृदय) यति विशाल भइसक्यो कि उसमा अब कुनै व्यक्तिगत चाहना अटाउने ठाउँ नै छैन।
ऊ न त केही माग्न मन्दिर जान्छ, न त केही त्याग्न जङ्गल भाग्छ। ऊ जहाँ छ, त्यहीं भगवान् छ।

मनन सूत्र:
"भोगको चाहना बन्धन हो, मोक्षको लोभ पनि सूक्ष्म बन्धन हो; जब सबै चाहनाहरू मेटिन्छन्, तब साँचो मुक्ति स्वतः चम्किन्छ।"