अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः

१. 'उदारचित्त': सङ्कीर्णताबाट अनन्तको यात्रा

संसारी मानिसको चित्त अत्यन्त सङ्कीर्ण (Narrow) हुन्छ:

• ऊ जीवनलाई समात्न चाहन्छ, तर मृत्युबाट काँप्छ।
• ऊ पुण्यलाई संग्रह गर्न चाहन्छ, तर पापबाट डराउँछ।
• ऊ अनुकूलतालाई समात्छ र प्रतिकूलतालाई घृणा गर्छ।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: जो 'उदारचित्त' (Broad-minded/Vast-hearted) छ, उसको हृदय आकाश जस्तै विशाल भइसकेको हुन्छ। आकाशमा कालो बादल आए पनि स्वागत छ, सेतो बादल आए पनि स्वागत छ, र कुनै बादल नभए पनि आकाश खाली नै रहन्छ।

२. जीवन र मृत्युमा समता: 'जीविते मरणे तथा'

उपनिषद्का ऋषिहरू भन्छन् कि जसले मृत्युलाई जित्यो, उसैले जीवनको रहस्य बुझ्यो।
ज्ञानी पुरुषले मृत्युलाई कसरी हेर्छ?

• जसरी एउटा मानिसले पुरानो मैलो लुगा फुकालेर नयाँ लुगा फेर्छ (भगवद्गीता २.२२), ज्ञानीका लागि मृत्यु त्योभन्दा बढी केही होइन।
• शरीर जन्मन्छ, शरीर मर्छ; तर जो शरीरभित्रको नित्य साक्षी आत्मा हो, त्यो कहिल्यै जन्मेको छैन र कहिल्यै मर्दैन।
  त्यसैले ज्ञानीलाई न त बाँच्ने कुनै लोभ छ, न त मर्नु पर्दा कुनै शोक।

३. हेय र उपादेयको अन्त्य

• जबसम्म मानिसले कुनै कुरालाई 'हेय' (नराम्रो/त्याज्य) ठान्छ, उसभित्र घृणा बाँकी रहन्छ।
• जबसम्म कुनै कुरालाई 'उपादेय' (राम्रो/ग्राह्य) ठान्छ, उसभित्र लोभ बाँकी रहन्छ।
  ज्ञानीले यी दुवै पक्षलाई छोडिदिन्छ। ऊ नदीको किनार जस्तै स्थिर छ, जसको अगाडिबाट राम्रो फूल बगेर गए पनि हेर्छ, फोहोर बगेर गए पनि हेर्छ—ऊ कसैलाई समात्न जाँदैन।

मनन सूत्र:
"न जीवनको लोभ छ, न मृत्युको डर; न केही लिनु छ, न केही त्याग्नु छ—यही पूर्ण उदारता नै परमात्माको स्वरूप हो।"