अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ। यथाजीविकया तस्माद्धन्य आस्ते यथासुखम्॥ ७ ॥
नेपाली भावार्थ
त्यस आत्मज्ञानीलाई न त यो सम्पूर्ण संसारको प्रलय (विनाश) होस् भन्ने कुनै चाहना हुन्छ, न त यो संसार कायमै रहोस् भन्नामा कुनै द्वेष नै हुन्छ; त्यसकारण प्रारब्धअनुसार जे-जस्तो भोजन र साधन प्राप्त हुन्छ, त्यसैबाट जीवन निर्वाह गर्दै त्यो धन्य महापुरुष सदा सुखपूर्वक आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।
“He has no longing for the dissolution of the universe, nor does he harbor any resentment toward its continuation; therefore, sustaining his life with whatever presents itself naturally, that blessed soul abides happily at ease.”
ज्ञानी संसार मेटियोस् भनेर हतार गर्दैन, न त संसार टिकिरहोस् भनेर चिन्ता गर्छ। जे आउँछ त्यसलाई सहज स्वीकार गरेर ऊ जहाँ छ, त्यहीं परम आनन्दमा बाँच्दछ।
१. संसारको नाश वा स्थितिप्रति तटस्थता
अद्वैत वेदान्तका कतिपय साधकहरूमा एउटा गलत धारणा हुन्छ:
"यो संसार कहिले मेटिएला? म कहिले समाधिमा डुबेर संसारलाई पूरै बिर्सूँला?"
उनीहरू संसारको नाश (विश्वविलय) को तीव्र चाहना राख्छन्।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: त्यो पनि अज्ञान नै हो!
- यदि तिम्रो अगाडि चलचित्र चलिरहेको छ भने पर्दालाई चलचित्र बन्द होस् भन्ने कुनै हतार हुन्छ र? पर्दालाई चलचित्र चले पनि केही फरक पर्दैन, बन्द भए पनि केही फरक पर्दैन!
- आत्मा सिनेमाको सेतो पर्दा जस्तै हो। जगतका दृश्यहरू आए पनि पर्दा रङ्गिँदैन, दृश्य हराए पनि पर्दा नासिँदैन।
त्यसैले ज्ञानीलाई संसार मेटियोस् भन्ने कुनै चाहना हुँदैन, र संसार चलिरहोस् भन्नामा कुनै रिस वा द्वेष हुँदैन।
२. 'यथाजीविकया' — जे मिल्यो त्यसैमा सन्तुष्टि
ज्ञानीले बाँच्नका लागि कुनै ठूलो षड्यन्त्र वा चिन्ता गर्दैन।
- आज स्वादिष्ट मिष्ठान्न आयो—उसले भगवान्को प्रसाद ठानेर खायो।
- भोलि सुक्खा रोटी आयो—उसले त्यसमै पेट भर्यो।
- कुनै दिन केही पनि आएन—उसले उपवासमै आनन्द लियो।
जसलाई परिस्थितिले हल्लाउन सक्दैन, उही वास्तविक 'धन्य' पुरुष हो।
३. 'यथासुखम् आस्ते' — सहज विश्राम
'यथासुखम्' को अर्थ हो: कुनै तनाव, कुनै दबाव र कुनै नियमको भारी नबोकी पूर्ण सहजताका साथ बाँच्नु।
संसारका मानिसहरू 'सुख पाउन' दौडिरहेका छन्, तर ज्ञानी त 'सुखस्वरूप' भएर बसिरहेको छ।
मनन सूत्र:
"संसार रहोस् वा जाओस्, साक्षी आत्मा सदा अचल रहन्छ; जे मिल्यो त्यसमै तृप्त हुनु नै जीवनमुक्तिको सौन्दर्य हो।"