अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती। पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्॥ ८ ॥
नेपाली भावार्थ
यस आत्मज्ञानद्वारा पूर्ण कृतार्थ भइसकेको र सांसारिक अहङ्कारी बुद्धि विलीन (गलित) भइसकेको त्यो कृतकृत्य ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट हेर्दा सामान्य मानिस झैं हेर्दै, सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै र भोजन गर्दै पनि भित्रबाट सदा परम आनन्द र सुखपूर्वक आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।
“Having attained fulfillment through this direct knowledge, with all intellectual contrivances dissolved, that accomplished sage lives in supreme ease and joy, merely seeing, hearing, touching, smelling, and eating.”
आत्मज्ञान भएपछि मानिस ढुङ्गा जस्तो निष्क्रिय बन्दैन; उसका पाँचै इन्द्रियहरू सामान्य रूपले काम गर्छन्। फरक यति मात्र हुन्छ कि उसभित्र 'म हेर्दैछु, म खाँदैछु' भन्ने अहङ्कार पग्लिसकेको हुन्छ।
१. 'गलितधीः' — बुद्धिको पग्लिनु
संस्कृतमा 'गलित-धीः' एउटा अत्यन्त सुन्दर शब्द हो:
- 'गलित' भनेको बरफ पग्लिएर पानी बने जस्तै पूरै पग्लिनु।
- 'धी' भनेको बुद्धि, तर्क र अहंकार।
साधारण मानिसको बुद्धि अत्यन्त कठोर (Rigid) हुन्छ; ऊ सधैं तर्क, विश्लेषण, विवाद र शङ्कामा अड्किएको हुन्छ।
तर ज्ञानीको बुद्धि आत्माको ज्योतिमा पग्लिएर शान्त भइसकेको हुन्छ। उसलाई अब कसैसँग शास्त्रार्थ गर्नु छैन, कसैलाई जित्नु छैन र कसैलाई हराउनु छैन।
२. पञ्च-इन्द्रियको स्वाभाविक व्यवहार
कतिपय मानिसहरू सोच्छन् कि आत्मज्ञानी हुनका लागि कान बन्द गर्नुपर्छ, आँखा चिम्लनुपर्छ र जिब्रोको स्वाद मार्नुपर्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ—कदापि होइन!
"पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्..."
ज्ञानी पुरुषका पाँचै इन्द्रियहरू पूर्ण सक्रिय हुन्छन्:
- आँखाले सौन्दर्य देख्छ।
- कानले मधुर वा कर्कश ध्वनि सुन्छ।
- छालाले शीतलता वा तातो स्पर्श गर्छ।
- नाकले बास्ना लिन्छ।
- जिब्रोले भोजनको स्वाद लिन्छ।
तर फरक कहाँ छ?
अज्ञानी ती इन्द्रियका अनुभवहरूमा टाँसिन्छ र बन्धनमा पर्छ; तर ज्ञानी केवल साक्षी बनेर तिनलाई हेरिरहन्छ। उसले अनुभवहरूलाई रोक्दैन, तर अनुभवहरूले उसलाई छुँदैनन्!
३. 'कृती' — जसको सबै कर्तव्य पूरा भयो
संस्कृतमा 'कृती' को अर्थ हुन्छ—जसले गर्नुपर्ने सबै काम गरिसक्यो (कृतकृत्यः)।
अब उसको जीवनमा कुनै 'बाँकी' कर्तव्य छैन। ऊ केवल परमात्माको लीलाको साक्षी बनेर बाँच्छ।
मनन सूत्र:
"इन्द्रियले संसार भोग्छन्, तर आत्मा सधैं अछूतो रहन्छ; जब बुद्धिको अहङ्कार पग्लिन्छ, तब हरेक श्वास उत्सव बन्दछ।"