शान्तिशतकम् : अष्टावक्र गीताको मुटु, जीवनमुक्तको १०० श्लोकको महा-उपनिषद्
The Hundred Verses on Peace : The Heart of Ashtavakra Gita & Supreme Jivanmukti
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको अठारौं अध्याय 'शान्तिशतकम्' सम्पूर्ण वेदान्त साहित्यको सबैभन्दा विशाल, गम्भीर, र भव्य शिखर हो।
यसमा ठीक १०० वटा श्लोकहरू छन्। यही कारणले गर्दा यसलाई 'शान्तिशतकम्' भनिन्छ। यदि कसैले सम्पूर्ण अष्टावक्र गीता पढ्न सकेन र केवल यो एउटा अठारौं अध्याय मात्र गहिरिएर अध्ययन गर्यो भने, उसले अद्वैत दर्शन र जीवनमुक्तिको सम्पूर्ण अमृत प्राप्त गर्दछ।
यस अध्यायमा महर्षि अष्टावक्रले एक जीवनमुक्त ज्ञानीको भित्री अवस्थाको यति सूक्ष्म, मनोवैज्ञानिक र क्रान्तिकारी शल्यक्रिया गर्नुभएको छ कि संसारको कुनै पनि दर्शन यति गहिराइसम्म पुग्न सकेको छैन। अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ कि ज्ञानी व्यक्ति न त संसारतिर दौडिन्छ, न त डराएर जंगलतिर भाग्छ। ऊ न ध्यान गर्छ, न ध्यान छोड्छ; न समाधि खोज्छ, न विक्षेपसँग डराउँछ। उसका लागि सुख र दुःख, सुन र माटो, प्रशंसा र निन्दा, यहाँसम्म कि बन्धन र मोक्ष पनि केवल खेल बनिसकेका हुन्छन्। १०० औं श्लोकमा पुग्दा चेतना आफ्नै अनन्त स्वरूपमा सधैंका लागि विश्राम पाउँछ।
श्लोक १–१० : बोधोदय र परमानन्द स्वरूपलाई नमन : सपना समान विश्व
महर्षि अष्टावक्रले शान्तिशतकम् को सुरुआत साक्षात् परमानन्दस्वरूप परमात्मालाई साष्टाङ्ग नमन गर्दै गर्नुहुन्छ:
पहिलो श्लोक:
"यस्य बोधोदये तावत् स्वप्नवद्भवति भ्रमः। तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे॥"
अर्थात्, "जसको आत्मबोधको सूर्य उदाउनासाथ यो सम्पूर्ण संसारको भ्रम तत्कालै सपना जस्तै विलीन हुन्छ, त्यो एकमात्र विशुद्ध सुखस्वरूप, परम शान्त, स्वयम्-प्रकाशित तेजलाई साष्टाङ्ग नमस्कार छ!"
दोस्रो देखि पाँचौं श्लोकसम्म अष्टावक्रले संसारी मानिस र ज्ञानीको भेद देखाउनुभयो:
संसारी मानिस धन, भोग र सम्पत्ति पाउन रातदिन परिश्रम गर्छ, तर अन्ततः दुःखी नै रहन्छ। तर ज्ञानी पुरुषले बाहिर कुनै वस्तु प्राप्त नगरीकनै, केवल आफ्नै आत्मामा पूर्ण तृप्ति पाएको हुन्छ। ज्ञानीका लागि संसारका कुनै पनि विषय-भोगहरू आकर्षण बन्न सक्दैनन्; जसरी पूर्ण तृप्त मानिसका अगाडि स्वादिष्ट भोजन ल्याए पनि उसको मनमा लोभ जाग्दैन।
छैटौं देखि दशौं श्लोकमा अष्टावक्रले स्पष्ट पार्नुभयो:
जसको हृदयबाट संसारको मोह नष्ट भइसक्यो, ऊ बाहिरबाट काम गरिरहेको देखिए तापनि भित्रबाट केही पनि गरिरहेको हुँदैन। ऊ न कसैसँग शत्रुता राख्छ, न कसैसँग विशेष राग राख्छ। ऊ त केवल आकाश जस्तै तटस्थ भएर सबै घटनाहरूलाई हेरिरहन्छ।
श्लोक ११–२० : सुवर्ण र माटोमा समता : त्याग र भोगको अहंकारबाट मुक्ति
एघारौं देखि पन्ध्रौं श्लोकमा अष्टावक्रले धन र त्यागको वास्तविक रहस्य खोल्नुभयो:
अज्ञानी मानिस धन पाउँदा घमण्डले फुल्छ र धन गुम्दा छाती पिटी-पिटी रुन्छ। तर आत्मज्ञानी पुरुषका लागि सुनको टुक्रा (सुवर्ण) र माटोको ढिस्को (लोष्ट) मा रत्तिभर कुनै भेद हुँदैन! ऊ न सम्पत्ति जोड्न दौडिन्छ, न त सम्पत्ति छोडेर जंगल भाग्ने ढोंग गर्छ।
सोह्रौं देखि बीसौं श्लोकमा गुरुले देखाउनुभयो:
धेरै तथाकथित त्यागीहरूमा 'मैले यति धेरै कुरा त्यागेँ' भन्ने भयानक अहङ्कार हुन्छ। त्यो त्यागको अहङ्कार भोगको अहङ्कारभन्दा पनि बढी विषालु हुन्छ। तर सच्चा ज्ञानी पुरुषमा न भोगको लोभ हुन्छ, न त्यागको घमण्ड!
प्रारब्धले जे अगाडि आउँछ— चाहे त्यो राजमहलको स्वादिष्ट खीर होस् वा भिक्षाको सुख्खा रोटी— ज्ञानी पुरुष दुवैलाई समान भावले स्वीकार गर्दछ। ऊ परिस्थिति बदल्ने चिन्तामा पर्दैन; ऊ त सधैं परिस्थितिभन्दा माथि आफ्नो साक्षी स्वरूपमा विराजमान रहन्छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी। शल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः॥
श्लोक २१–३० : समाधि र ध्यानको भ्रम : अज्ञानीको कसरत र ज्ञानीको सहजता
एक्काइसौं देखि तीसौं श्लोकहरूमा महर्षि अष्टावक्रले ध्यान र समाधिको परम्परागत धारणामाथि ठूलो चोट गर्नुभएको छ:
अज्ञानी मानिस सोच्छ कि जबसम्म ऊ पद्मासन लगाएर, आँखा चिम्लेर, सास रोकेर बस्दैन, तबसम्म ऊ परमात्मासँग जोडिन सक्दैन। तर जब ऊ आँखा खोल्छ, उसको मन फेरि संसारमै भड्किन्छ। यस्तो समाधि त एउटा अस्थायी कसरत मात्र हो।
तर ज्ञानी पुरुषका लागि ध्यान गर्नु र ध्यान नगर्नु दुवै समान हुन्! ज्ञानी हिँड्दा पनि समाधिमा छ, खाँदा पनि समाधिमा छ, बोल्दा पनि समाधिमा छ, र सुत्दा पनि समाधिमा छ। किनकि ज्ञानीले आफ्नो स्वरूपलाई नै नित्य समाधि जानेको छ।
ज्ञानी पुरुष न चित्तलाई एकाग्र बनाउने कसरत गर्छ, न मनका विचारहरूलाई जबर्जस्ती दबाउन खोज्छ। जसरी आकाशमा चराहरू उड्दा वा बादल मडारिँदा आकाशलाई कुनै असर पर्दैन; त्यसरी नै ज्ञानीको मनमा विचार आए पनि वा गए पनि उसको शुद्ध साक्षी चेतना सदा अचल र शान्त रहन्छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
समाधिं न विजानाति विक्षेपं नैव पश्यति। स्वभावेनैव सन्तुष्टः सुखमास्ते महामतिः॥
“ज्ञानी न समाधि खोज्छ न विक्षेप देख्छ; आफ्नै स्वभावमा सन्तुष्ट भई महामति पुरुष परम सुखी रहन्छ।”
श्लोक ३१–४० : आयास नै अशान्ति हो : शान्त हुन खोज्दा झन् अशान्त हुने अज्ञानी
एकतीसौं देखि चालीसौं श्लोकमा अष्टावक्रले मानव मनको सबैभन्दा अनौठो विरोधाभास देखाउनुभयो:
"अज्ञानी मानिस शान्त हुनका लागि ठूलो प्रयत्न गर्छ। ऊ मनलाई नियन्त्रण गर्न खोज्छ, विचारहरू रोक्न खोज्छ, हठ गर्छ। तर त्यो नियन्त्रण गर्ने प्रयास आफैंमा एउटा अशान्ति बन्दछ!"
जसरी हिलो भएको पानीलाई शान्त पार्न हातले हल्लाइरह्यो भने हिलो झन् धमिलो हुन्छ; तर हात झिकेर चुपचाप छोडिदियो भने हिलो आफैं पिँधमा बस्छ र पानी कञ्चन हुन्छ!
त्यसरी नै ज्ञानी पुरुष मनलाई शान्त पार्ने कुनै चेष्टा गर्दैन। ऊ केवल अक्रिय भएर हेरिरहन्छ। र आश्चर्य! कुनै प्रयास नगरिकनै उसको मन स्वयम् पूर्ण शान्त हुन्छ।
ज्ञानी पुरुष न निद्रालाई शत्रु मान्छ, न जाग्रामलाई ठूलो उपलब्धि मान्छ। उसका लागि जीवनको कुनै पनि अवस्था समस्या होइन। ऊ न आफ्नो शरीरको प्रशंसा गर्छ, न शरीरलाई कष्ट दिएर सुकाउँछ। ऊ त केवल ईश्वरीय प्रवाहमा समर्पित भएर बाँच्छ।
श्लोक ४१–५० : अकर्ता भावको शिखर : कर्म गर्दा पनि निष्कर्म
एकचालीसौं देखि पचासौं श्लोकमा अष्टावक्रले कर्मको परम रहस्य खोल्नुभयो:
ज्ञानी पुरुष हजारौं सांसारिक कार्यहरू गरिरहेको देखिन सक्छ— राजा भएर युद्ध लड्न सक्छ, न्याय गर्न सक्छ, परिवारको पालनपोषण गर्न सक्छ, वा सडकमा हिँड्न सक्छ। तर ती सबै कर्महरू गर्दा पनि ऊ भित्रबाट एक रत्ति पनि कर्ता बन्दैन!
ऊ जान्दछ कि शरीर प्रकृतिको हो, इन्द्रियहरू प्रकृतिका हुन्, र गुणहरूले नै गुणहरूमा कार्य गरिरहेका छन् (गुणा गुणेषु वर्तन्ते)। आत्मा त केवल प्रकाशक हो। जसरी सूर्यको प्रकाशमा मानिसहरू पूजा पनि गर्छन् र चोरी पनि गर्छन्, तर सूर्यलाई न पूजाको पुण्य लाग्छ न चोरीको पाप; त्यसरी नै साक्षी आत्मा सबै कर्महरूको बीचमा सधैं निष्कलंक रहन्छ।
ज्ञानी पुरुष न भविष्यका योजना बनाएर चिन्तित हुन्छ, न विगतका गल्तीहरू सम्झेर पश्चातापमा जल्छ। उसको जीवन त नदीमा बगेको सुकेको पात जस्तै हो— नदीको छालले जता लैजान्छ, ऊ त्यतै सहजै बग्दछ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
कुर्वन्नपि न कुर्वाणः शयानः स न शेते। भुञ्जानोऽपि न भुङ्क्ते स ज्ञानी मुक्तो विराजते॥
“कर्म गर्दा पनि नगर्ने, सुत्दा पनि नसुत्ने, भोग गर्दा पनि नभोग्ने— त्यो ज्ञानी पुरुष मुक्त भएर चम्किन्छ।”
एकाउन्नौं देखि साठीऔं श्लोकमा अष्टावक्रले धार्मिक पाखण्ड र बाहिरी ढोंगहरूको पर्दाफास गर्नुभयो:
संसारमा धेरै मानिसहरू आफूलाई ज्ञानी देखाउन ठूला-ठूला धार्मिक टीका लगाउँछन्, विशेष वस्त्र लगाउँछन्, र शास्त्रका जटिल श्लोकहरू कण्ठ गरेर अरूलाई सुनाउँछन्। तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि त्यो केवल गधाले पीठमा चन्दनको भारी बोके जस्तै हो; गधालाई चन्दनको सुगन्ध थाहा हुँदैन, केवल भारीको मात्र थाहा हुन्छ!
सच्चा ज्ञानी कुनै बाहिरी भेषभूषा वा सम्प्रदायको घेरामा बाँधिँदैन। ऊ न कसैलाई चेला बनाउन खोज्छ, न कसैको गुरु बन्ने घमण्ड गर्छ। उसका लागि सबै प्राणीहरू आफ्नै स्वरूप हुन्।
ज्ञानी पुरुषले 'म बद्ध छु' भन्ने भ्रम पनि त्यागेको हुन्छ र 'म मुक्त भएँ' भन्ने अहंकार पनि फ्याँकिसकेको हुन्छ। ऊ त केवल पूर्ण स्वतन्त्रताको आकाशमा पखेटा फिँजाएर उडिरहेको हंस हो।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
न मुक्ताभिमानी न बद्धाभिमानी न ज्ञानी न चाज्ञानी। स्वभावस्थ एव धीरो विराजते॥
“न मुक्तिको अहंकार, न बन्धनको डर, न ज्ञानीको घमण्ड, न अज्ञानीको हीनता— आफ्नै स्वभावमा स्थित धीर विराज्दछ।”
श्लोक ६१–७० : नियम र मर्यादाभन्दा पर : बालवत् र उन्मत्तवत् स्थिति
एकसट्ठीऔं देखि सत्तरीऔं श्लोकमा अष्टावक्रले ज्ञानीको मानसिक अवस्थालाई एउटा अबोध बालकसँग तुलना गर्नुभयो:
एउटा सानो बालकलाई कुनै सामाजिक मान-अपमानको चिन्ता हुँदैन। ऊ धनीको महलमा पनि हाँस्छ र गरिबको झुपडीमा पनि खेल्छ। उसलाई कसैले हिरा दियो भने पनि खेल्छ, माटो दियो भने पनि खेल्छ।
आत्मज्ञानी पुरुष पनि सम्पूर्ण संसारी कपट र योजनाहरूबाट मुक्त भएर भित्रबाट एउटा निष्पाप बालक जस्तै बन्दछ। कहिलेकाहीँ ऊ संसारका मानिसहरूको नजरमा पागल वा उन्मत्त जस्तो देखिन सक्छ, तर वास्तवमा ऊ सम्पूर्ण संसारभन्दा लाखौं गुणा बढी होशपूर्ण हुन्छ।
ज्ञानी पुरुष कसैको प्रशंसा सुनेर मक्ख पर्दैन र कसैले गाली गर्दा वा अपमान गर्दा रत्तिभर पनि रिसाउँदैन। जसरी पर्खालमा कोरिएको चित्रलाई कसैले पूजा गरे पनि वा थुके पनि पर्खाललाई कुनै फरक पर्दैन; त्यसरी नै ज्ञानी आफ्नो देहाभिमान समाप्त भइसकेको हुनाले सधैं निर्विकार रहन्छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
बालवद् विचरन् धीरो निर्द्वन्द्वो निरहंकृतिः। सर्वत्र समभावेन शोभते ब्रह्मवित्तमः॥
“बालक झैं स्वच्छन्द विचरण गर्ने, द्वन्द्वरहित, अहंकारशून्य ब्रह्मज्ञानी सर्वत्र समभावले शोभायमान हुन्छ।”
श्लोक ७१–८० : निष्कामता, निर्भयता र अकिञ्चनता : मृत्युको डर समाप्त
एकहत्तरौं देखि असीऔं श्लोकमा अष्टावक्रले मृत्युको अन्तिम रहस्य खोल्नुभयो:
संसारमा सबै मानिसहरू मृत्युसँग काँप्छन्। राजा, महाराजा, शक्तिशाली सेनापति सबै मृत्युको अगाडि घुँडा टेक्छन्। किन? किनकि उनीहरूले आफूलाई यो शरीर ठानेका हुन्छन्। र शरीर त मर्ने नै छ।
तर आत्मज्ञानी पुरुष मृत्युको अगाडि मुस्कुराउँछ! उसलाई थाहा छ कि मृत्यु त केवल पुरानो कपडा फेरे जस्तै हो; आत्मा न कहिल्यै जन्मिएको थियो, न कहिल्यै मर्न सक्छ। जसरी आकाश कहिल्यै मर्दैन, त्यसरी नै म कहिल्यै मर्दिनँ।
ज्ञानी पुरुषका कुनै निजी योजनाहरू हुँदैनन्। उसले भोलिको कुनै चिन्ता गर्दैन। ऊ पूर्ण रूपमा वर्तमानको यसै क्षणमा (Here and Now) बाँच्दछ। ऊ न अतीतको भारी बोक्छ, न भविष्यको सपनामा हराउँछ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
न मृत्योर्बिभेति धीरो न च जीवितुमिच्छति। आत्मानन्दामृततृप्तः स्वभावेनैव वर्तते॥
“धीर पुरुष न मृत्युसँग डराउँछ, न बाँच्ने लोभ गर्छ। आत्मानन्दको अमृतले तृप्त भई आफ्नै स्वभावमा रहन्छ।”
श्लोक ८१–९० : बाहिर सामान्य, भित्र अनन्त : गुप्त महात्माको रहस्य
एक्यासीऔं देखि नब्बेऔं श्लोकमा अष्टावक्रले ज्ञानीको गोपनीयताको वर्णन गर्नुभयो:
सच्चा ज्ञानी पुरुष आफ्नो ज्ञानको कुनै विज्ञापन गर्दैन। ऊ कुनै चमत्कार देखाएर भीड जम्मा गर्न खोज्दैन। ऊ बाहिरबाट हेर्दा एक सामान्य किसान, सामान्य व्यापारी, वा सामान्य राजा जस्तै देखिन्छ। बाहिरी आँखाले हेर्दा ज्ञानी र अज्ञानीमा कुनै भिन्नता देखिँदैन।
तर भित्रको अवस्था?
अज्ञानी भित्रबाट जलिरहेको छ, चिन्ता, ईर्ष्या, डर र तृष्णाले छटपटाइरहेको छ। तर ज्ञानी भित्रबाट हिउँ जस्तै शीतल, पूर्ण तृप्त र अनन्त परब्रह्ममा लीन छ!
ज्ञानी पुरुष कसैको सहारा खोज्दैन। उसलाई न समाजको स्वीकृति चाहिन्छ, न कसैको ताली। ऊ आफ्नै आत्माको सिंहासनमा सम्राट बनेर बसेको हुन्छ।
श्लोक ९१–१०० : 'क्व विश्वं क्व च संसारः' : उपशान्तधीको अन्तिम विश्राम
शान्तिशतकम् को अन्तिम दस श्लोकहरूमा महर्षि अष्टावक्र अद्वैतको त्यो परम शिखरमा पुग्नुहुन्छ जहाँ सम्पूर्ण जगत, सृष्टि र साधनाका सम्पूर्ण अवधारणाहरू शून्यमा विलीन हुन्छन्:
श्लोक ९१ देखि ९९ सम्म अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ:
"कहाँ छ यो संसार? कहाँ छन् ती पञ्चभूतहरू? कहाँ छ ध्यान? कहाँ छ साधना? कहाँ छ मुक्ति? र कहाँ छ बन्धन? जब म एक मात्र अद्वितीय, विशुद्ध चैतन्य परब्रह्ममा लीन छु!"
र अन्ततः १०० औं श्लोकमा अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा महान् र अमर उपसंहार प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
"न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः। यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते॥ १०० ॥"
अर्थात्, "जसको बुद्धि परम शान्त (उपशान्तधीः) भइसकेको छ, त्यो आत्मज्ञानी पुरुष न त मानिसहरूको भीडभाड भएको शहर वा समाजतिर आकर्षणले दौडिन्छ, र न त डराएर जंगल वा एकान्त गुफातिर नै भाग्छ! ऊ जस्तो-सुकै परिस्थितिमा, र जहाँसुकै रहे तापनि— आफ्नै आत्मस्वरूपमा सधैं समान, एकरस र अविचल भएर विराजमान रहन्छ!"
यही नै अष्टावक्र गीताको शान्तिशतकम् को सर्वोच्च शिखर हो। मोक्ष कतै भाग्नुमा छैन; मोक्ष त जहाँ छौ, त्यहीँ आफ्नै आत्मामा स्थिर हुनुमा छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः। यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते॥ १००॥
“परम शान्त ज्ञानी न भीडतिर दौडिन्छ न जंगलतिर भाग्छ; ऊ जहाँसुकै, जुनसुकै परिस्थितिमा सधैं समभावमा स्थित रहन्छ।”
अध्याय 18 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको अठारौं अध्याय 'शान्तिशतकम्' मानव इतिहासमा रचिएको आध्यात्मिक शान्तिको सबैभन्दा उच्च दस्तावेज हो।
यस अध्यायका १०० श्लोकहरूको अमर निचोड:
१. **संसार सपना हो**: जब आत्मज्ञानको सूर्य उदाउँछ, तब संसारको भ्रम स्वतः विलीन हुन्छ।
२. **प्रयत्न नै अशान्ति हो**: मनलाई जबर्जस्ती शान्त पार्न खोज्नु नै अशान्ति हो। अक्रिय भएर साक्षी बस्नु नै परम शान्ति हो।
३. **न भीड न जंगल**: साँचो ज्ञानी शहरबाट भागेर जंगल जाँदैन, न जंगलबाट डराएर शहर भाग्छ। जहाँ जे परिस्थिति आउँछ, त्यसमै समभावमा अचल रहनु नै जीवनमुक्तिको अन्तिम गन्तव्य हो।