अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. संकल्पशून्य चेतनाको लीला

साधारण साधक ध्यान गर्नका लागि संकल्प गर्छ— 'म अब ध्यानमा बस्छु, मनलाई रोक्छु।' अनि काम गर्नुपर्दा पनि संकल्प गर्छ— 'म यो काम गर्छु।' दुवै ठाउँमा अहंकार र प्रयास (effort) विद्यमान रहन्छ।

तर सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ परममुक्तिको अवस्था देखाउनुहुन्छ:

• ज्ञानीको चित्तमा 'म ध्यान गर्छु' भन्ने कुनै हठ हुँदैन (न प्रवर्तते)।
• न त 'म यो काम फत्ते गर्छु' भन्ने कुनै तृष्णा वा चेष्टा नै हुन्छ।
• उसको सम्पूर्ण जीवन 'निर्निमित्तम्' अर्थात् अकारण, बिना कुनै स्वार्थ, सहज रूपमा प्रकृतिको तालमा चल्छ।

२. 'निर्ध्यायेति विचेष्टते' — ऐना जस्तै निर्विकार चित्त

यसको सौन्दर्य कस्तो छ भने:

• जब ऊ शान्त बस्छ, मानिसहरू भन्छन्— 'ऊ गहन ध्यानमा छ।' तर भित्र ऊ ध्यानको कुनै प्रयास गरिरहेको हुँदैन; ऊ त केवल आफ्नो स्वरूपमा विश्राम गरिरहेको हुन्छ।
• जब ऊ उठेर बोल्छ वा काम गर्छ, मानिसहरू भन्छन्— 'ऊ कर्म गरिरहेको छ।' तर भित्र उसलाई कर्तापनको कुनै गन्ध पनि हुँदैन।
• जसरी ऐनाको सामुन्ने फूल राख्दा फूल देखिन्छ र आगो राख्दा आगो देखिन्छ, तर ऐनाले न फूललाई समात्छ न आगोले पोल्छ— ज्ञानीको चित्त पनि त्यस्तै निर्लेप रहन्छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक सन्देश

• ध्यानलाई कुनै भारी कसरत वा कामको रूपमा नलिनुहोस्।
• कर्म गर्दा परिणामको लोभ त्यागेर स्वाभाविक कर्तव्यका रूपमा गर्नुहोस्।
• जब तपाईं भित्रबाट 'म यो गर्दैछु' भन्ने हठ छाड्नुहुन्छ, तब तपाईंको जीवन नै निरन्तर ध्यान बन्न पुग्छ।

मनन सूत्र:
"प्रयासले ध्यान बन्दैन, प्रयास समाप्त हुँदा ध्यान स्वतः प्रकट हुन्छ; म कर्म र अकर्म दुवैको अकारण साक्षी हुँ।"